Θεός και σκουπιδάκι: Όσα μου έμαθε η μανιοκατάθλιψη (μια προσωπική μαρτυρία)

Είμαι μανιοκαταθλιπτική. Γράφω αυτό το κείμενο για να βοηθήσω κάποιον άλλον σε αντίστοιχη κατάσταση. Να του πω: Μπορεί τώρα τίποτα να μη σου δίνει χαρά και ο θάνατος να μοιάζει η μόνη λύση. Όλο αυτό όμως θα περάσει. 

της Αριάδνης Λουκάκου

Η Kay Redfield Jamison είναι καθηγήτρια ψυχιατρικής στο Johns Hopkins School of Medicine, αναγνωρισμένη παγκοσμίως αυθεντία σε θέματα μανιοκατάθλιψης και μανιοκαταθλιπτική η ίδια. Το βιβλίο της «An Unquiet Mind» είναι μια συγκλονιστική προσωπική μαρτυρία της δικής της μάχης με τη μανιοκατάθλιψη. «Διατηρώ πολύ σοβαρές επιφυλάξεις για το αν μπορεί κανείς να κατανοήσει πραγματικά αυτή την ασθένεια, αν δεν υποφέρει ο ίδιος από αυτή», γράφει.

Εγώ νομίζω ότι μπορώ να την κατανοήσω. Είμαι μανιοκαταθλιπτική. Βέβαια, τώρα πια, δεν χρησιμοποιούν τον όρο μανιοκατάθλιψη. Έχει αντικατασταθεί με τον λιγότερο τρομακτικό (και ίσως περισσότερο ακριβή) όρο διπολική διαταραχή (bipolar disorder). Πρόκειται για μια ψυχική διαταραχή που επηρεάζει τη διάθεση. Επηρεάζει τη ζωή σου και αυτή των γύρω σου, επηρεάζει τις σχέσεις σου, τη δουλειά σου, το σώμα σου, την υγεία σου. Απειλεί τη ζωή σου. Η μανιοκατάθλιψη είναι από τις ασθένειες με τα υψηλότερα ποσοστά θνησιμότητας στις νεαρές ηλικίες παγκοσμίως. Αυτοκτονίες όταν είσαι down, ατυχήματα όταν είσαι high.

«Η βοήθεια που θα λάβεις και η επικοινωνία που θα έχεις με τον θεραπευτή σου, είτε αυτός είναι γιατρός είτε ψυχοθεραπευτής, είναι πάρα πολύ σημαντική. Μπορεί να σε σώσει, αλλά μπορεί και να σε καταστρέψει». 

Τα καλά νέα είναι ότι αντιμετωπίζεται φαρμακευτικά. Μπορείς να ζήσεις μια απόλυτα φυσιολογική ζωή, αρκεί να παίρνεις τα φάρμακά σου. Χωρίς σοβαρές παρενέργειες σημειωτέον. Τα κακά νέα είναι ότι πολλές φορές δεν θες να την αντιμετωπίσεις φαρμακευτικά. Για την ακρίβεια, όχι απλώς δεν θες, θες –αντίθετα– να κρυφτείς από αυτούς που σε καταλαβαίνουν και να τη ζήσεις ως το τέλος. Να την επιτείνεις. Τη μανία. Θες κι άλλο, θες λίγο ακόμα. Εγώ, όσες φορές έχω πάθει μανία, έχω τσακωθεί με όλο μου το περιβάλλον, γιατί αισθάνομαι ότι είμαι καλά, πολύ καλά, πάρα πολύ καλά, ότι το ελέγχω απόλυτα και αρνούμαι να πάρω τηλέφωνο το γιατρό μου ή να πάρω τα φάρμακά μου. Το συναίσθημα είναι υπέροχο, είναι μαγικό και δεν υπάρχει κανένα ναρκωτικό η επίδραση του οποίου να είναι έστω και κοντινή σε αυτό. Στην αρχή νιώθεις ευφορία, εγρήγορση, αισιοδοξία. Νιώθεις γεμάτος ενέργεια και χρειάζεσαι πολύ λιγότερες ώρες ύπνου, ενώ καταπιάνεσαι επιτυχώς με πολλά διαφορετικά πράγματα ταυτόχρονα. Το μυαλό σου τρέχει γρήγορα, όλα σου φαίνονται εύκολα, ενθουσιάζεσαι με τα πάντα, είσαι δημιουργικός, ευχάριστος, φλερτάρεις και μιλάς πολύ. Μέχρι εδώ όλα καλά. Αργά ή γρήγορα όμως, το κοντέρ πιάνει τα 200 και τα φρένα σπάνε. Και αφού κάνεις πράγματα επικίνδυνα, αφού πληγώσεις ανθρώπους που αγαπάς, καταστρέψεις σχέσεις, δουλειές κτλ, ξαφνικά κρασάρεις. Και σκέφτεσαι όλα αυτά που έλεγες και έκανες τότε που νόμιζες ότι είσαι θεός και τώρα νιώθεις ακριβώς το αντίθετο. Ένα σκουπιδάκι.

Όταν αρχίζει η κατάθλιψη ζητάω αμέσως βοήθεια. Όπως λέγαμε με μια φίλη που τραβάει τα ίδια, η κατάθλιψη της μανιοκατάθλιψης είναι άλλη πίστα. Τα αντικαταθλιπτικά δεν κάνουν τίποτα απολύτως. Ο καθένας τα βιώνει διαφορετικά αυτά τα πράγματα. Εγώ, σε περιόδους βαριάς κατάθλιψης, είμαι σχεδόν νεκρή. Κουλουριασμένη στο κρεββάτι, δεν τρώω, δεν κοιμάμαι παρά μόνο με ηρεμιστικά, φοβάμαι τα πάντα, φοβάμαι τον κόσμο, φοβάμαι να βγω έξω, πονάει όλο μου το σώμα, έχω τύψεις και ντρέπομαι για όλα, νιώθω άσχημη και χαζή. Η πλάκα είναι ότι όντως «χαζεύω». Το μυαλό μου κινείται αργά και οι σκέψεις μου μπλέκονται σε έναν ατέρμονο αρνητισμό που με αποτρέπει από τα πάντα. Η δημιουργικότητά μου χάνεται. Η πιο απλή κίνηση, η πιο απλή πράξη, γίνεται βουνό. Τίποτα δεν μου δίνει χαρά. Ο θάνατος μοιάζει η μόνη λύση. Ο βασικός λόγος που γράφω αυτό το κείμενο είναι για να βοηθήσω κάποιον άλλο, έστω και έναν, που βρίσκεται σε αντίστοιχη κατάσταση και να του πω κάτι πολύ απλό, αλλά πολύ σημαντικό. Θα περάσει. Πάντα περνάει.

Η μανιοκατάθλιψη είναι ύπουλη –μπορεί να κρυφτεί για ένα μεγάλο διάστημα και μετά να έρθει πάλι καβάλα στο άλογο. Στην πραγματικότητα δεν φεύγει ποτέ, απλώς κάνει κύκλους. Είναι χρόνια ασθένεια. Συνήθως εμφανίζεται λίγο πριν ή λίγο μετά τα 30, αν και μερικές φορές μπορεί να εμφανιστεί στην εφηβεία ή σε πολύ μεγαλύτερη ηλικία. Λένε, ότι μετά τα 50 αρχίζει να υποχωρεί και κάποια στιγμή φεύγει, μαζί με τη νεότητα. Πάντως, η θεραπεία δεν είναι για ένα διάστημα, αλλά για πάντα. Φυσικά προσαρμόζεται, είσαι καλύτερα μειώνεις τη δόση, είσαι χειρότερα παίρνεις κάτι ακόμα.

Πρέπει να έχεις έναν πάρα πολύ καλό γιατρό (ψυχίατρο, όχι ψυχολόγο) που να τον εμπιστεύεσαι απόλυτα και να μπορείς να του λες τα πάντα. Πολύ βασικό. Πρέπει να είσαι σε επικοινωνία, όχι συνεχή, αλλά σταθερή. Μπορεί να μην τον έχεις δει για δύο μήνες, αλλά αν ένα βράδυ δεν κοιμηθείς καθόλου, (μανία), πρέπει να τον πάρεις κατευθείαν τηλέφωνο. Έχεις πάντα το κινητό του κι ας μην το χρησιμοποιήσεις ποτέ. (Θα το χρησιμοποιήσεις). Συνήθως παίρνεις ένα κοκτέιλ φαρμάκων, αφού το αντικαταθλιπτικό σε ανεβάζει και μπορεί να σου προκαλέσει μανία κι αυτό που σε ηρεμεί μπορεί να σε ρίξει στην κατάθλιψη.

«Αν μου έλεγε κανείς ότι θα μπορούσα να ζήσω τη ζωή μου, από τα 26 μου μέχρι σήμερα χωρίς να έχω αρρωστήσει, θα το σκεφτόμουν πολύ σοβαρά. Γιατί, ενώ υπέφερα πολύ, έγινα καλύτερος άνθρωπος. Νιώθω ευγνωμοσύνη γι’ αυτό το ”ταξίδι”». 

Ο τελευταίος μου γιατρός, ο τρίτος στη σειρά, είναι κορυφαίος. Την πρώτη φορά που πήγα, high as a kite, μου έδωσε μια σειρά από φάρμακα. Αν θυμάμαι καλά, έπρεπε να παίρνω έξι διαφορετικά χάπια μέσα στη διάρκεια της μέρας. Εγώ σιχαίνομαι τα φάρμακα, δεν παίρνω ούτε ασπιρίνη. Φρίκαρα. Άλλωστε ήμουν ήδη φρικαρισμένη, άυπνη επί μέρες, πτώμα και τσακωμένη με το σύμπαν. Του λέω: «Τόσα πολλά;» και μου απαντάει ατάραχος: «Πώς φαίνεται ότι δεν ξέρεις να μαγειρεύεις». «Ξέρω!», αναφώνησα προσβεβλημένη, γιατί όταν είσαι χάι τα ξέρεις όλα. «Ωραία», μου λέει. «Και πώς κάνεις το βραστό; Ρίχνεις το κρέας στο νερό και το αφήνεις να βράσει; Δεν θα βάλεις κρεμμυδάκι; Πατατούλα, καρότο; Καρυκεύματα;». Με έπεισε, με ηρέμησε και ξεκίνησα να τα κουμπώνω. Ένιωσα αμέσως καλύτερα. Τώρα, ένα χρόνο μετά, παίρνω το ένα δέκατο από αυτά που μου έδωσε τότε και θα συνεχίσω να το παίρνω μέχρι να μου πει να το αλλάξω. Τον εμπιστεύομαι απόλυτα. Νιώθω μια χαρά. Κανονική. Όπως πριν αρρωστήσω. Στεναχωριέμαι, χαίρομαι, πέφτω, ανεβαίνω, όπως όλοι. Όταν υποστώ ένα σοκ, κλονίζομαι. Όπως όλοι. Το εκκρεμές μου σταμάτησε να γυρνάει σαν τρελό, διανύει τώρα τη σωστή απόσταση. Μετά από 12 χρόνια φριχτής ταλαιπωρίας, νιώθω επιτέλους αισιόδοξη. Νομίζω ότι είμαι σε καλό δρόμο.

Μέχρι να φτάσω σ’ αυτό το σημείο, έχω αλλάξει τρεις ψυχιάτρους και τρεις ψυχολόγους. Η πρώτη μου ψυχολόγος ήταν μια πανάκριβη κυρία μεγάλης ηλικίας γαλλοσπουδασμένη και υπέρμαχος της ψυχαναλυτικής ψυχοθεραπείας. Επί δύο χρόνια προσπαθούσε να με πείσει ότι δεν έχω τίποτα, εκτός από ένα φουσκωμένο εγώ, που θέλει να τραβάει την προσοχή. Μάταια της έλεγα ότι δεν μπορώ να αναπνεύσω από την κατάθλιψη, ότι δεν μπορώ να κάνω τίποτα, ότι υπάρχει αυτή η ασθένεια στην ευρύτερη οικογένειά μου. Ήταν ανένδοτη. Δεν ήθελε να πάρω φάρμακα και ψάχναμε μαζί στα όνειρά μου και στην παιδική μου ηλικία για μια λύση. Δυστυχώς γι’ αυτήν, είχα την τύχη να έχω μια πάρα πολύ ευτυχισμένη παιδική ηλικία. Αφού είδα και απόειδα, σταμάτησα να πηγαίνω. Έχασα δύο χρόνια από τη ζωή μου και πάρα πολλά λεφτά. Τον δεύτερο ψυχίατρο, στον οποίο πήγα για ένα χρόνο, κανονικά θα έπρεπε να τον καταγγείλω στον ιατρικό σύλλογο. Θέλω να πω με αυτά, ότι η βοήθεια που θα λάβεις και η επικοινωνία που θα έχεις με τον θεραπευτή σου, είτε αυτός είναι γιατρός είτε ψυχοθεραπευτής, είναι πάρα πολύ σημαντική. Μπορεί να σε σώσει, αλλά μπορεί και να σε καταστρέψει. Ο ψυχίατρος είναι υποχρεωτικός. Ο ψυχολόγος προαιρετικός, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είναι λιγότερο σημαντικός. Όμως, η φαρμακευτική αγωγή είναι απαραίτητη.

«Δεν φοβάμαι πια, ούτε ντρέπομαι. Έμαθα επιτέλους ότι δεν είμαι ούτε θεός, ούτε σκουπιδάκι. Είμαι εγώ και όταν νιώθω χαρούμενη και δυνατή, και όταν νιώθω αδύναμη και θλιμμένη». 

Η μανιοκατάθλιψη είναι πολύ δύσκολη στη διάγνωση, παίρνει πολλές διαφορετικές μορφές, έχει πολλά διαφορετικά συμπτώματα, τρομερές διαβαθμίσεις και δεν υπάρχει κάποια εξέταση αιματολογική, εγκεφαλογράφημα κτλ που να μπορεί να την εντοπίσει. Συχνά θεωρούν ότι έχεις κατάθλιψη και σου δίνουν αντικαταθλιπτικά, τα οποία σε πετάνε στον αέρα. Έχω γνωρίσει πολλούς ανθρώπους με το ίδιο πρόβλημα. Κανένας μας δεν έχει ακριβώς τα ίδια συμπτώματα. Άλλοι έχουν πιο έντονες μανίες και άλλοι πιο βαριές καταθλίψεις. Κάποιοι είναι ικανοί να πετάξουν μια ολόκληρη περιουσία σε μια βραδιά στο καζίνο και άλλοι μπορούν να κλειστούν επί μια εβδομάδα σπίτι τους χωρίς φαγητό και ύπνο γράφοντας ή ζωγραφίζοντας, μέχρι να ξεπεράσουν τα όριά τους και να καταρρεύσουν. Στην κατάθλιψη, κάποιοι κλαίνε όλη μέρα, δεν τρώνε και δεν κοιμούνται, ενώ άλλοι κοιμούνται ατέλειωτες ώρες και τρώνε ό,τι βρουν μπροστά τους. Περιττό να πω ότι αυτές οι ακραίες διακυμάνσεις οδηγούν και σε ακραίες αυξομειώσεις βάρους (εγώ έχω ανεβοκατέβει 20 κιλά σε διάστημα έξι μηνών και αυτό πάνω από μια φορά). Η λίμπιντο ανεβοκατεβαίνει μαζί με τη διάθεση. Στην κατάθλιψη απλά δεν υπάρχει, στη μανία είναι ασυγκράτητη. Πολλοί υποφέρουν από αυτή την αρρώστια, χωρίς να το ξέρουν και μαζί τους υποφέρουν και οι δικοί τους. Ένας μεγάλος αριθμός ατόμων εθισμένων σε διάφορες ουσίες έχει αυτό το πρόβλημα. Πολλοί αλκοολικοί πίνουν γιατί έχουν μανιοκατάθλιψη. Το πρόβλημά τους δεν είναι ο αλκοολισμός. Σε αυτόν οδηγούνται επειδή υποφέρουν.

Μια από τις σπουδαιότερες ανακαλύψεις, στον τομέα της ιατρικής στον εικοστό αιώνα, ήταν η θεραπευτική δράση του λιθίου στην αντιμετώπιση της μανιοκατάθλιψης. Έγινε, και αυτή, τυχαία. Ένας φίλος ψυχίατρος έλεγε ότι αν είχε ανακαλυφθεί λίγο νωρίτερα, ο Χέμινγουέι δεν θα είχε αυτοκτονήσει. Ούτε η Βιρτζίνια Γουλφ. Μεγάλοι συγγραφείς, ποιητές, μουσικοί, ηθοποιοί και καλλιτέχνες πάσχουν από την ασθένεια αυτή. Ο Λέοναρντ Κοέν έχει πει ότι προσπαθεί να ζει χωρίς φάρμακα για να μην περιορίζει τη δημιουργικότητά του. Περνάει όμως μεγάλα διαστήματα απομονωμένος, παλεύοντας με μια απέραντη θλίψη. Όταν βγαίνει από αυτήν, μας προσφέρει τους καρπούς της. Ο Στίβεν Φράι, μετά από μια αποτυχημένη απόπειρα αυτοκτονίας, γύρισε ένα υπέροχο ντοκιμαντέρ για το BBC με τίτλο «The secret life of the manic depressive». Μίλησε με πολλούς διάσημους του Χόλιγουντ που υποφέρουν από αυτήν την αρρώστια, όπως τον Ρίτσαρντ Ντρέιφους και την Κάρι Φίσερ, αλλά μίλησε πολύ και για τη δική του εμπειρία. Λένε ότι ο Ναπολέων ήταν μανιοκαταθλιπτικός. Και ο Λεονάρντο Ντα Βίντσι. Δεν μπορούμε να το γνωρίζουμε με βεβαιότητα. Πάντως ο Τσόρτσιλ ήταν σίγουρα. Μια σειρά από επιφανείς ανθρώπους της τέχνης, της πολιτικής και της επιστήμης παλεύουν κρυφά ή φανερά με αυτή την αρρώστια. Η τελευταία που βγήκε να μιλήσει δημόσια γι’ αυτό είναι η Κάθριν Ζέτα Τζόουνς, με αφορμή την πρόσφατη νοσηλεία της. Στα του οίκου μας, μια από τις σημαντικότερες Ελληνίδες συγγραφείς, η Μαργαρίτα Καραπάνου έγραψε και μίλησε για αυτήν, πριν τον πρόωρο θάνατό της.

Η μανιοκατάθλιψη είναι ευχή και κατάρα. Σε ανεβάζει στον ουρανό και σε πετάει στα τάρταρα. Αν μου έλεγε κανείς, ότι θα μπορούσα να ζήσω τη ζωή μου, από τα 26 μου μέχρι σήμερα χωρίς να έχω αρρωστήσει, θα το σκεφτόμουν πολύ σοβαρά. Γιατί, ενώ υπέφερα πολύ, έγινα νομίζω καλύτερος άνθρωπος. Με μεγαλύτερη κατανόηση για την αδυναμία του άλλου και λιγότερη αλαζονεία. Αξιολογώ διαφορετικά τα σοβαρά από τα μη σοβαρά προβλήματα. Χαίρομαι όταν ξυπνάω το πρωί και νιώθω καλά. Δεν το θεωρώ πια δεδομένο. Έχω ανέβει πολύ ψηλά και έχω πέσει πολύ χαμηλά. Νιώθω ευγνωμοσύνη γι’ αυτό το «ταξίδι». Έχω χρέος απέναντι στον εαυτό μου και απέναντι σ’ αυτούς που μ’ αγαπάνε, τώρα που έχω πια καταλάβει τι μου συμβαίνει και πώς αντιμετωπίζεται, να είμαι καλά. Δεν φοβάμαι πια, ούτε ντρέπομαι. Έμαθα επιτέλους, ότι δεν είμαι ούτε θεός, ούτε σκουπιδάκι. Είμαι εγώ και όταν νιώθω χαρούμενη και δυνατή, και όταν νιώθω αδύναμη και θλιμμένη. Είμαι πάντα εγώ. Το στοίχημα τώρα είναι να μάθω να ισορροπώ ανάμεσα σε αυτούς τους δύο πόλους. Κι αυτό ισχύει για όλους μας, όχι μόνο για τους μανιοκαταθλιπτικούς.

 Πηγή : Andro.gr 

Το ημερολόγιο μιας ταινίας: Η Ίρις Ζαχμανίδη ταξιδεύει στη "Χώρα των Λοκρών"

Mετά την πολύ επιτυχημένη πορεία της «Πριγκίπισσας Χριστίνης», το πορτρέτο ενός κοριτσιού με σύνδρομο Down, η Ίρις Ζαχμανίδη επιστρέφει με ένα νέο ντοκιμαντέρ πάνω στο θέμα της διανοητικής και ψυχικής υγείας.

Ο Γιάννης, ο Χρήστος και ο Λουκάς, τρεις διαφορετικοί χαρακτήρες, από 40 ως 60 ετών, είναι συγκάτοικοι σε προστατευόμενο διαμέρισμα στην Άμφισσα, πόλη με παρελθόν τόσο παλιό όσο και οι πρώτοι Έλληνες, οι Λοκροί. Διαγνωσμένοι με ψυχική ασθένεια, ζουν υπό την εποπτεία της Εταιρείας Κοινωνικής Ψυχιατρικής & Ψυχικής Υγείας τη δική τους προσωπική, κοινωνική και επαγγελματική ζωή μέσα στην πόλη, ως ισότιμοι πολίτες. Σε διαρκή διάδραση μεταξύ τους, με τους θεραπευτές, με τους άλλους ασθενείς, με την πόλη και τους πολίτες της Άμφισσας, με το χώμα, τις ελιές και τα πελώρια βουνά που τους περιβάλλουν, δια-δρούν και με τη δημιουργό της ταινίας: η συνάντηση των 3 με τη σκηνοθέτιδα οδηγεί στη γέννηση της ταινίας.

Η Ίρις Ζαχμανίδη στις προσωπικές της σημειώσεις...

«(…)Το 2011 με κάλεσε η Εταιρεία Κοινωνικής Ψυχιατρικής και Ψυχικής Υγείας να δείξω στην Άμφισσα το ντοκιμαντέρ μου “Πριγκίπισσα Χριστίνη”, το πορτρέτο ενός κοριτσιού με σύνδρομο Down. Την επόμενη μέρα με ξενάγησαν στις εγκαταστάσεις τους στην πόλη και με πήγαν πρώτα από το διαμέρισμα του Γιάννη, του Χρήστου και του Λουκά. Το διαπεραστικό βλέμμα που μου έριξε ο Χρήστος την ώρα των συστάσεων και η αίσθησή μου ότι αυτός ο άνθρωπος εισήλθε στα μύχια της ψυχής μου, με έκαναν αμέσως να σκεφτώ ότι εκεί, σε αυτό το διαμέρισμα, βρισκόταν το θέμα της επόμενής μου ταινίας(…)»

Ημερολόγιο Εργασίας

«Το Κάστρο της Άμφισσας είναι πολύ όμορφο από το μπαλκόνι του (μοναδικού στην πόλη) ξενοδοχείου, όπως ξεπροβάλλει ανάμεσα από ψηλά βουνά. Είναι Οκτώβριος και κάνει ζέστη.

Προβολή δουλειάς μου στο Πολιτιστικό Κέντρο, που δεσπόζει της μίας από τις δύο (ευρύχωρες) πλατείες της πόλης. “Πριγκίπισσα Χριστίνη”, θέμα το σύνδρομο Down, πολλοί οι ενδιαφερόμενοι, ουσίας η κουβέντα που ακολουθεί, και αύριο;

Επίσκεψη στο “προστατευόμενο” διαμέρισμα των Γιάννη, Χρήστου και Λουκά. Ψυχικά ασθενείς και οι τρεις. Αισθάνομαι σκαναρισμένη στο πι και φι. Στο πετσί μου το αλάνθαστο του ενστίκτου τους. Μου χτυπά καμπανάκι για θέμα ταινίας.

Η επιβλέπουσα Εταιρεία Κοινωνικής Ψυχιατρικής δίνει ok για στήριξη – υψηλός θα αποδειχθεί ο επαγγελματισμός τους. Αφοσιώνομαι. Ερευνώ. Μελετώ. Για τις ψυχώσεις, την ψυχιατρική μεταρρύθμιση, την Άμφισσα, τους Λοκρούς προπάτορες. Ανακαλύπτω κόσμο πρωτογενή, αυτόν της σχιζοφρένειας (ψυχογενής εξήγηση η αδυναμία διαχείρισης της φυσικής αποκοπής από τη μάνα). Ταυτόχρονα, ανακαλύπτω τον κόσμο μιας πόλης τόσο παλιάς όσο και οι κατά Θουκυδίδη πρώτοι Έλληνες, οι Λοκροί.

Επιστροφή παραμονές Χριστουγέννων στην Άμφισσα για ένα πρώτο casting – με ποιους ασθενείς προκύπτει χημεία, ποιοι θέλουν, ποιοι μπορούν να συμμετάσχουν στην ταινία. Βόλτα στα στέκια τους στη πόλη. Βόλτα γενικότερη. Ενδιαμέσως, διαλογισμός. Πού αρχίζει η τρέλα, πού σταματάει ο λόγος… Βόλτα και στη μουσειακή πια γειτονιά των βυρσοδεψών. Με τα λεφτά τους χτίστηκαν πανέμορφα αρχοντικά στην κάτω πόλη.

Σαββατοκύριακο Καθαρής Δευτέρας: Η Νύχτα των Στοιχειών. Το πρωτοελληνικό Καρναβάλι της πόλης, βακχικό. Οι ασθενείς μας δεν γουστάρουν, δεν συμμετέχουν. Δεν τους αρέσουν οι θόρυβοι. Τα πρώτα γυρίσματα! Στο Καρναβάλι ο φακός εντοπίζει την υποφαινόμενη, ντυμένη με προβιά και το πρόσωπο βαμμένο κάτασπρο.

Από Αθήνα, τηλέφωνα με τους πρωταγωνιστές, έχουμε γίνει φίλοι, καταλαβαινόμαστε. Διαπροσωπικές σχέσεις έχουν εγκαθιδρυθεί και με αρκετούς από τους υπόλοιπους ασθενείς, άντρες και γυναίκες. Τον Ιούλιο, νέο γύρισμα. Μουσικοθεατρική (δραματοθεραπευτική) παράσταση από ασθενείς και θεραπευτές, στο Δημαρχείο Ιτέας. Με τραγούδια από τον ελληνικό κινηματογράφο. Θρίαμβος!

Επιστροφή Άμφισσα τον Οκτώβριο για τα βασικά γυρίσματα. Στο σπίτι των 3, στο χωράφι της δουλειάς τους, στους ελαιώνες, στα καφενεία και στα μαγαζιά της πόλης. Έχω γίνει Αμφισσαία.

Στην Άμφισσα, το “δικαίωμα να έχει κανείς φωνές” τιμάται απόλυτα».

H ταινία προβλήθηκε στο 19o Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Αθήνας - Νύχτες Πρεμιέρας τον Σεπτέμβριο

Πηγή: www.athensvoice.gr

Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας

Η Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 10 Οκτωβρίου, προκειμένου να ευαισθητοποιήσει την κοινή γνώμη για τα ψυχικά νοσήματα. Την πρωτοβουλία πήραν από κοινού το 1994 η Παγκόσμια Ομοσπονδία Ψυχικής Υγείας και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας.

Οι ειδικοί κάνουν λόγο για μία παγκόσμια «επιδημία» ψυχικών διαταραχών, επικαλούμενοι τα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. Ο αριθμός των πασχόντων από κατάθλιψη, ξεπερνά παγκοσμίως τα 154 εκατομμύρια, ενώ ως το 2020 θα είναι η δεύτερη αιτία θανάτου παγκοσμίως. Οι πάσχοντες από σχιζοφρένεια είναι 25 εκατομμύρια, ενώ 95 εκατομμύρια υποφέρουν από διαταραχές σχετιζόμενες με κατάχρηση αλκοόλ.

Οσον αφορά τη χώρα μας και σύμφωνα με πανεπιστημιακές έρευνες, μόλις το 80% όσων πάσχουν από κατάθλιψη αναζητούν βοήθεια και λιγότερο από το 50% προσφεύγει στη στήριξη του ιατρού. Ένα 10 με 12% του συνόλου του πληθυσμού όλων των ηλικιών πάσχει από ψυχικές ασθένειες.

7ο Αrt4More Festival: μία δράση αφιερωμένη στην ψυχική υγεία (Αθήνα)

Ο χώρος τέχνης και δράσης «Βρυσάκι» διοργανώνει το Σάββατο 12 και την Κυριακή 13 Οκτωβρίου το διεθνές καινοτόμο φεστιβάλ, 7ο Αrt4More Festival, με στόχο την ευαισθητοποίηση του κοινού σχετικά με την Ψυχική Υγεία.

To «7o Αrt4More» festival, που πραγματοποιείται με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας, (10 Οκτωβρίου), υπό τη διοργάνωση του μη κερδοσκοπικού Φορέα Ψυχικής Υγείας Κ.Σ.Δ.Ε.Ο. «Έδρα» και τελεί υπό την αιγίδα του Υπουργείου Υγείας & Κοινωνικής Αλληλεγγύης, έχει κύριο θεματικό άξονα το «Visual Storytelling».

Η ταυτότητα του φεστιβάλ συνδυάζει την τέχνη με σύγχρονους κοινωνικούς προβληματισμούς, καλώντας τους επισκέπτες να εμπλακούν στα ερωτήματα που αυτό προτείνει. Με άλλα λόγια, στόχος είναι να παρουσιαστεί η οπτική αφηγηματικότητα ως βασικό στοιχείο του σύγχρονου πολιτισμού που ευδοκιμεί στην τέχνη, την επικοινωνία, τη μνήμη και τη μάθηση.

Η πρώτη εμφάνιση της τεχνικής της οπτικής αφήγησης χρονολογείται μαζί με την αρχή της ανθρωπότητας, με τη μορφή ιερογλυφικών και σχεδίων που αποτυπώνουν ιστορίες σε τοιχώματα σπηλιών. Για πολλούς πολιτισμούς που αναπτύχθηκαν σε διαφορετικές χρονικές περιόδους, η οπτική αφήγηση αποτέλεσε μορφή επικοινωνίας και μέσο διδασκαλίας των νεότερων γενεών. Σήμερα, η επικοινωνία μας για να γίνει πιο άμεση και αποτελεσματική, τείνει να αποκτά ολοένα και περισσότερο οπτικοποιημένη μορφή, σε σημείο που εκφράζεται καθημερινά με έναν «οπτικό πόλεμο».

Αναλυτικότερα το 7ο ART4MORE FESTIVAL περιλαμβάνει:

Έκθεση Visual Storytelling

Έργα που ξετυλίγουν μέσα από τη σύνθεση τους ποικίλες αφηγηματικές δυνατότητες. Η εξιστόρηση δεν είναι γραμμική ή δομημένη, αλλά προκύπτει στον χώρο αλληλεπίδρασης του έργου με τον επισκέπτη. Όταν ο επισκέπτης διανύει το εικαστικό τμήμα του φεστιβάλ, η έκθεση ανοίγει αμέτρητες εκδοχές αφήγησης και συνειρμών, μέσα σε μια διαδρομή συνεχούς ανάγνωσης και ανακάλυψης.

Συμμετέχουν οι: Ελευθερία Αλεξανδρή, Έκτωρ Αποστολόπουλος, Γρηγορία Βρυττιά, Marta Grossi, Όλγα Ευαγγελίδου, Νατάσσα Ζάνου, Δημήτρης Καλυβιώτης, Νίκος Καναρέλης, Νίνα Κοταμανίδου, Δήμητρα Λιάκουρα, Γιώργος Μαραζιώτης, Βασίλης Μπότουλας, Σταυρούλα Παπαδάκη, Κακάο Ροκς, Έρη Σκυργιάννη, Βασιλική Φενέκου.

Έκθεση Infographics 

 Από το πεδίο των εφαρμοσμένων τεχνών φιλοξενούνται δείγματα social infographics (εικονοποιημένη μετάδοση πληροφοριών και δεδομένων πάνω σε κοινωνικά ζητήματα), αναδεικνύοντας τις μορφές οπτικής αφήγησης που έχουν σύγχρονη εφαρμογή στην εκπαίδευση, τη δημοσιογραφία, το ίντερνετ και την πληροφόρηση. Στην έκθεση συμμετέχουν οι: Peter Orntoft, Chris Korbey, Active for Life, Lukatarina, Moodley (για τον οργανισμό Caritas), κ.α

Happenings 

Μια αίθουσα πειραματισμού και αυτοσχεδιασμού πάνω στο θέμα της αφήγησης μέσα από διάφορες μορφές τέχνης. Το πρόγραμμα περιέχει πρωινά παιδικά εργαστήρια, παιδικό λαμπορατόριο, ζωντανά γλυπτά και παραστάσεις. Συμμετέχουν: Ομάδα Playback Nuevo, ομάδα Playroom, Βιωματικό Σχολείο, Ομάδα Παιδιά Επί Σκηνής, Κ.Σ.Δ.Ε.Ο. «ΕΔΡΑ», κ.α.

Πληροφορίες: Χώρος τέχνης και δράσης «Βρυσάκι», Βρυσακίου 17, Πλάκα, www.vryssaki.gr , τηλ: 210 3210 179, διάρκεια εκδήλωσης: Σάββατο 12 και Κυριακή 13 Οκτωβρίου από τις 12 το μεσημέρι ως τις 12 το βράδυ, είσοδος ελεύθερη.

Πηγή: www.clickatlife.gr

Ένας άσημος Αγωνιστής για την ψυχιατρική μεταρρύθμιση

Δύο κείμενα της Μαρίας Φαφαλιού για τον Γιώργο Γιαννουλόπουλο και τον Γιώργο Κοκκινίδη

Πηγή: www.psyspirosi.gr

"Ένας άσημος Αγωνιστής για την ψυχιατρική μεταρρύθμηση"

Μνήμη Γιώργου Γιαννουλόπουλου


«Να δούμε αν εγώ θα ζω μέχρι του χρόνου» είχε πει ο 56χρονος τότε Γιώργος Γιαννουλόπουλος σε μια ομιλία του στο Α.Π.Θ. Ψυχικά πάσχων μεν, σε άριστη όμως σωματική υγεία. Πάντα ο Γιώργος στην κουβέντα έθετε το θέμα του χαμηλού προσδόκιμου ζωής των ψυχικά πασχόντων, αποδίδοντάς το στην υψηλή δοσολογία φαρμάκων.

Έγραφε: «Καλύτερα να μη συζητήσουμε ποιος είναι ο προσδόκιμος χρόνος ζωής και ποια η αναλογία θανάτων ανάμεσα στους χρήστες ψυχοφαρμάκων και στον γενικό πληθυσμό [...] Πόσοι από αυτούς που καταναλώνουν ψυχοφάρμακα έχουν ενημερωθεί ότι το προσδόκιμο ζωής τους είναι δεκαπέντε χρόνια περίπου κάτω του υπόλοιπου πληθυσμού και ότι η αναλογία θανάτων μεταξύ των χρηστών ψυχοφαρμάκων και του γενικού πληθυσμού είναι 20/1. Αν αυτό δεν είναι κοινωνική ευγονική τότε τι είναι; [...] Μαθαίνω ότι σε άλλα κράτη της Ε.Ε. σιωπηρά αν όχι επίσημα μπορεί ένας ψυχασθενής να δοκιμάσει εναλλακτικές μεθόδους θεραπείας χωρίς ψυχοφάρμακα. Εδώ αν υποβάλεις τέτοιο αίτημα θα νομίσουν ότι τρελάθηκες πιο πολύ [...] Αυτά τα χημικά έχουν τόσες παρενέργειες πολλές φορές θανατηφόρες που πολλοί από εμάς προβληματίζονται σοβαρά για την αναγκαιότητα της λήψης τους [...] Εδώ ισχύουν και ντιρεκτίβες των ψυχοφαρμακευτικών εταιρειών, και δεν νομίζω ότι τα συμφέροντα των εταιρειών αυτών είναι ίδια με τα συμφέροντα των καταναλωτών ψυχοφαρμάκων. Κάθε άλλο μάλιστα.»

Προφητικός; Τεκμηριωμένος; Και τα δύο; Πάντως ο Γιώργος Γιαννουλόπουλος έφυγε από τη ζωή στα 57 του χρόνια.

Ο Γιώργος ήταν βαθύς μελετητής της ανθρώπινης ύπαρξης και του ευρύτερου κοινωνικού γίγνεσθαι. Η βιβλιοθήκη του ήταν φορτωμένη ίσαμε πάνω με βιβλία και, όσα δεν χωρούσαν στα ράφια, βρίσκονταν στιβαγμένα σε κούτες στο πάτωμα. Γνωριστήκαμε καλύτερα προ χρόνων, σ’ ένα ταξίδι μας για κάποιο συνέδριο, στη Θεσσαλονίκη. Βγήκαμε το βράδυ έξω, οι δυο μας, στα Λαδάδικα. Ήμερος, οξυδερκής, ευγενής, καλωσυνάτος. Κουβεντιάζαμε επί παντός επιστητού. Είχε πλατειά ενδιαφέροντα, βαθειές γνώσεις, ευρείς ορίζοντες. Μιλούσαμε για αρχαιολογία, μου έλεγε για τη χαμένη Ατλαντίδα, για παλιούς πολιτισμούς.

Στην πορεία γνώρισα και την άλλη όψη του Γιώργου: Τον μαχητή για τα ανθρώπινα δικαιώματα, τον άξιο εκπρόσωπο των ανθρώπων με ψυχιατρική εμπειρία, τον αγωνιστή για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, όχι μόνο στα λόγια αλλά και με τη στάση ζωής του. Τον ελεύθερο άνθρωπο.

Ο Γιώργος Γιαννουλόπουλος έσβυσε πρόσφατα, μετά από πολύμηνη μάχη με τον καρκίνο. Ήθελε να πεθάνει όρθιος, δεν το κατάφερε όμως. Κατάκοιτος, με διαταραγμένο το οπτικό πεδίο, μη μπορώντας να διαβάζει τα αγαπημένα του βιβλία ούτε καν να βλέπει τηλεόραση. Με τη σκέψη όμως στραμμένη στους αγώνες για την ψυχική υγεία.

Στη τελευταία μας συνάντηση δυο βδομάδες περίπου προτού φύγει από κοντά μας, αν και είχε πια εμφανώς «βαρύνει», διατηρούσε αμείωτο το ενδιαφέρον του για τα ψυχιατρικά δρώμενα. Του είπα ότι σε λίγες μέρες επέκειτο η συνάντηση της «Πανελλαδικής Συσπείρωσης για την Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση». Δεν θα πήγαινα εγώ, τον ρώτησα όμως αν θα ήθελε να μάθω τι συζητήθηκε και να του έλεγα. Βεβαίως, το ήθελε πολύ, μου είπε. Δεν στάθηκε γραφτό όμως.

Το επόμενο ήταν ένα τηλεφώνημα που έλαβα λίγες μέρες μετά, από τον αδερφό του: «Ο Γιώργος μάς έφυγε». Μαζί με τη θλίψη ένοιωσα συνάμα και μια ανακούφιση. Δεν την ήθελε τέτοια ζωή ο Γιώργος, τό ‘χε δηλώσει εξαρχής: ήθελε να στέκεται όρθιος. Ένοιωσα παράλληλα κι ένα μεγάλο παράπονο, και θυμό. Γατί να χαθεί τόσο πρόωρα αυτός ο τόσο δημιουργικός, τόσο όμορφος Άνθρωπος; Χωρίς να δει τους αγώνες του να δικαιώνονται, τα όνειρά του να ευοδώνονται. Χωρίς να του δοθεί η ευκαιρία να αναδείξει –ούτε καν επαγγελματικά – την πραγματική του αξία, μόνο περιορισμένος να εργάζεται στο καφενείο του Δαφνιού και να κουβαλάει τις παραγγελίες από Τμήμα σε Τμήμα. Πάλι δηλαδή ο θεραπευθείς «ασθενής» να έχει ως μοναδική επαγγελματική διέξοδο τον ίδιο χώρο μέσα στον οποίο παλιότερα είχε τόσο πολύ πονέσει: Το ψυχιατρείο.

Θυμάμαι τα λόγια ενός άλλου Γιώργου, ενός άλλου οραματιστή, ψυχικά πάσχοντα κι εκείνου, του Γιώργου του Φαλελάκη, που έφυγε ξαφνικά από καρδιά στα 41 του χρόνια: «Εγώ» έλεγε «όταν πήρα εξιτήριο δούλεψα στην καντίνα του νοσοκομείου, αλλά μ’ έπαιρνε από κάτω. Ενώ μου άρεσε και τα λεφτά ήταν καλά, από ένα σημείο και μετά δεν άντεξα ψυχολογικά. Δεν άντεξα. Ο χώρος και... μου θυμίζανε το παρελθόν μου. Μου ήτανε εξαιρετικά βασανιστικό το πρωί που πήγαινα με το μηχανάκι για να πιάσω δουλειά κι έβλεπα την πύλη... Θα σου φανεί υπερβολικό αλλά νόμιζα ότι πήγαινα..., σαν να ‘κανα εισαγωγή».

Γιατί να είναι οι ψυχικά πάσχοντες χωρίς δουλειά, ή με εργασία υποδεέστερη των ικανοτήτων τους; Ας ακούσουμε τι έλεγε επ’ αυτού ο Γιώργος Γιαννουλόπουλος: «Η λεγόμενη ψυχική ασθένεια είναι αποτρεπτικός παράγοντας για πρόσληψη. Δεν υπάρχει εμπιστοσύνη στη φερεγγυότητα των πολιτών με ψυχική διαταραχή οποιουδήποτε επιπέδου κι αν είναι αυτή. Από την άλλη πλευρά, όταν ένας εν δυνάμει εργοδότης τροφοδοτείται καθημερινά από τον κινηματογράφο, την τηλεόραση, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης γενικά, με απόψεις που παρουσιάζουν τους ψυχικά πάσχοντες με ένα ορισμένο, τις περισσότερες φορές δυσφημιστικό τρόπο, υιοθετεί προοδευτικά μια λανθασμένη άποψη σχετικά με αυτούς. Αν σε όλα αυτά προσθέσουμε και τις προκαταλήψεις αιώνων, καταλαβαίνει κανείς πόση προσπάθεια και χρόνος χρειάζεται για να αλλάξει αυτή η εικόνα που έχει ο μέσος πολίτης για τα άτομα με ψυχολογικά προβλήματα. Όταν τροφοδοτείται κανείς με λάθος στοιχεία θα βγάζει και λάθος συμπεράσματα».

Και κάπου αλλού, με πικρία, έγραφε: «Σε πολύ κόσμο υπάρχει η άποψη ότι όποιος έχει ψυχολογικά προβλήματα είναι και διανοητικά κατώτερος, μέχρι και ηλίθιος και αντιμετωπίζεται ως τέτοιος μάλιστα από ορισμένους, με περιπαικτικό έως άκρως υποτιμητικό τρόπο». Σε μια κουβέντα που είχαμε, ο Γιώργος συνόψισε το τι ένοιωθε και το τι νοιώθουν πολλοί άλλοι άνθρωποι με ψυχιατρική εμπειρία σε μια φράση: «Εμείς είμαστε αναλώσιμοι». Έγραφε: «Όταν κάποιος χαρακτηρισθεί ψυχικά πάσχων (ψυχασθενής) παύει ουσιαστικά να έχει δικαιώματα και τίθεται στο περιθώριο ισοβίως, ιδιαίτερα αν ανήκει στους μη έχοντες και κατέχοντες. [...] Η έκφραση ‘δικαιώματα ψυχικά πασχόντων’ είναι οξύμωρη. Γιατί λέγοντας ψυχικά πάσχων σημαίνει ότι ‘αυτοδίκαια’ το άτομο αυτό δεν έχει δικαιώματα. Είναι πράγμα, ‘res’ (λατ.)»

Σε μια εποχή που τόσα και τόσα δικαιώματα διακυβεύονται στον χώρο της ψυχικής υγείας τώρα είναι, πιστεύω, η ύστατη ώρα να περισώσουμε ό,τι μπορούμε. Ώστε να απαλειφθούν - ή έστω να αμβλυνθούν - οι πολλαπλές δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι ψυχικά πάσχοντες, πέραν της ασθένειας αυτής καθ’ εαυτής: έλλειψη κοινωνικών και επαγγελματικών στόχων, απραξία, οικονομική ένδοια, πολυφαρμακία, πληγωμένη αξιοπρέπεια.... Ο κατάλογος είναι μακρύς και οι επιπτώσεις, σωρευτικά, τεράστιες. Την ευθύνη έχει βέβαια πρώτιστα η πολιτεία, που διακηρύσσει ότι «ο σεβασμός και η προστασία της αξίας του ανθρώπου αποτελούν την πρωταρχική υποχρέωση της πολιτείας» (2ο άρθρο του Συντάγματος). Αλλά ευθύνη έχουμε και όλοι μας, αν και εφ’ όσον υιοθετούμε το 1ο άρθρο της Οικουμενικής Διακήρυξης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (10/12/1948):

«Όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι στην αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα».

Για τη μνήμη του Γιώργου Γιαννουλόπουλου. Του κάθε Γιώργου Γιαννουλόπουλου, προτού να είναι και για εκείνους αργά.


ΜΑΡΙΑ ΦΑΦΑΛΙΟΥ

______________________


Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΔΕΝ ΣΤΡΙΜΩΧΝΕΤΑΙ ΣΕ ΚΑΓΚΕΛΑ


Μνήμη Γιώργου Κοκκινίδη


Ναι, φίλε, ναι

είσαι νερό

είσαι λουλούδι

στην ξεραΐλα του δρόμου

στην ασκήμια της πόλης


Ναι, έτσι ήταν ο Γιώργος Κοκκινίδης, που έφυγε από κοντά μας πριν μερικούς μήνες, στα 57 του χρόνια από ανακοπή καρδιάς. Λουλούδι στην ξεραΐλα του δρόμου. Μέσα στη σημερινή όντως ασκήμια της πόλης, Άνθρωποι σαν τον Γιώργο μας αφήνουν μεγάλο κενό με τον χαμό τους. Σε μια εποχή που το δημόσιο σύστημα υγείας υποβαθμίζεται, που οι ψυχικά πάσχοντες κινδυνεύουν να επιστρέψουν στα άσυλα, τα ποιήματα ενός απ’ αυτούς - του Γιώργου Κοκκινίδη - είναι όσο ποτέ επίκαιρα. Ποιήματα που εκφράζουν ελπίδα και τρυφερότητα, συνάμα όμως βαθύ πόνο.


Άτιτλο


Έγινε μια πτώση δυναμικού,

βρέθηκα σ’ ένα πηγάδι,

κι ακόμα σε πληροφορώ,

τώρα ξέρεις πού βρίσκομαι,

το πηγάδι ήτανε πολύ βαθύ,

το φως της τρέλας λες εσύ,

η τρέλα το πηγάδι,

κι εγώ είμαι στα χείλη του πηγαδιού

και προσπαθώ να θεραπευτώ

σ’ ένα πηγάδι που έχει πατήματα αλλά γλιστράνε,

χωρίς σκοινί, χωρίς να υπάρχει κάποιος,

έτσι είναι ο κάθε τρελός εδώ, κατάλαβέ το.


Η ανείπωτη αγωνία συνοδεύεται κι από ακόμα πιο επώδυνες εμπειρίες, μέσα στο άσυλο. Εγκλεισμός, εγκατάλειψη, αίσθημα μηδαμινότητας.


Εγκλεισμός


Λευκό κελί

φιγούρες ακέφαλες


μπλε φως

κόκκινο στο βάθος

εξαφάνιση




Ψύχως


Πώς ρωτούν

ποιος είσαι «συ»;

Και δεν έχουν

εκείνη

την πολύτιμη αιδώ

να δουν τα μάτια του ρωτούμενου...

Κι αν δεν μπορούν κατ’ ευθείαν τα μάτια

ας κοιτάξουν το δάκρυ

κρύσταλλο που κυλά,

τόσο ζεστό στο μάγουλο.

Μόνο να δουν

το είδωλό τους το ψυχρό.

Λευκοί ντυμένοι

με υποδόρεια τη νόηση

ρωτούν...

Και γω να μη θυμάμαι

τίποτα από τα μάτια μου

τίποτα από τα δάκρυά μου.

Μόνο αυτούς στο Λευκό

Λευκό, λευκό

λευκό χαμόγελο

και κείνα τα χέρια.

Βλέπεις λειτουργούν

με αλυσίδες

σύρματα βελόνες

Ακόμα...


Ο Γιώργος Κοκκινίδης έζησε για 20 περίπου χρόνια στο Ψυχιατρείο της Σούδας. Κατόπιν στον ψυχιατρικό ξενώνα στη γενέτειρά του το Ηράκλειο. Η σκέψη του όμως ήταν πάντα στρεμμένη στους παλιούς συντρόφους του, που παρέμεναν έγκλειστοι.



Το εξιτήριό μου


Δεν θα μάθω τώρα που φεύγω

για σένα Αδελφέ...

τίποτε περισσότερο από όιτ σε γνώρισα

σε συνθήκες εγκλεισμού

και του μυαλού... και του σώματος.

Το ξέρω, με ένα ποτήρι

θα συνωστίζεσαι γύρω

από το τραπέζι, τρεις φορές,

να πάρεις διάφορα χάπια... και

ο άλλος με τα άσπρα, με μια κραυγή,

θα τεκμηριώνει την...

Ειδική σου ύπαρξη.

Τα βράδια καμιά φορά

το φεγγάρι θα μπαινοβγαίνει στο θάλαμό σου

να σε παρηγορήσει με την σιωπή!

Και συ δεμένος από το πόδι στο κρεβάτι

θα ξέρεις πως...

η ελευθερία δεν στριμώχνεται

σε κάγκελα.



Επισκέπτης


Ξένος

γιατί;

Ομοιότητες

το ξέρω

θα φύγω νωρίτερα

χωρίς εμπόδια.

Αλλά τα όρια

δεν είναι

τα τετραγωνικά σας

με τους τοίχους

με τις σιδερένειες αγκάθες.

Σας εύχομαι

κάθε καλή στιγμή σας

να διαρκεί περισσότερο.


Αν και γραμμένο πριν από αρκετές δεκαετίες, το ποιήμα αυτό μοιάζει προμήνυμα θανάτου. Ο τρυφερός, ο αγνός, ο στοχαστής μαθηματικός Γιώργος Κοκκινίδης έχει ήδη αρχίσει να αποχαιρετά τους παλιούς συντρόφους του, να αποχαιρετά και όλους εμάς. Βρίσκεται σε μια άλλη διάσταση, πέρα από όρια, δίχως χώρο ή χρόνο. Αν και ο Γιώργος, για μένα, βρισκόταν ανέκαθεν σε μια «άλλη διάσταση». Κάθε φορά που τον έβλεπα, που τον άκουγα, που τον διάβαζα, είχα την αίσθηση ότι ο άνθρωπος αυτός ήταν ένας ταξιδευτής που τυχαία έπεσε πάνω σε τούτον εδώ τον πλανήτη. Ένας μυσταγωγός που προσπαθούσε με τη στάση ζωής του να μας κάνει συγκοινωνούς, να μας αφήσει παρακαταθήκη την άνευ όρων αγάπη του για τον άνθρωπο. Έτσι, τώρα νιώθω ότι ο Γιώργος απλά συνεχίζει το ταξίδι του σε άλλους τόπους, πιο φωτεινούς.


Αντίο, Γιώργο.



Άτιτλο


Στην Αφθαρσία

θα φθάσω

ομιλών Λαλιά

κυνηγετικού πουλιού

και οι Αετοί θα ζηλέψουν

πριν την πρώτη πτήση τους

Μα μετά μαζί θα

κυνηγούμε

όντα υπόγειας θάλασσας

όνειρα γραμμένα

να λυθούν

ως το Απόβραδο

της Λησμονιάς.

Άγριοι.



Άτιτλο


Θα ιερουργήσουμε

με χορό ερωτικό

να επανέλθουν οι καιροί

που πρωτοαγαπήσαμε.

Τώρα μας λεν νεκρούς

Αύριο το ίδιο

Μα μεθαύριο που

θα αρχινίσει

ο Χορός

Όλοι τους

θα ζηλέψουν.



Μαρία Φαφαλιού

Βγαίνοντας από τα ψυχοφάρμακα

Περισσότερα στο www.peter-lehmann-publishing.com

Πέτερ Λέμαν / Άννα Εμμανουηλίδου (επιμ.):

ΒΓΑΙΝΟΝΤΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΨΥΧΟΦΑΡΜΑΚΑ – Εμπειρίες επιτυχημένης διακοπής νευροληπτικών, αντικαταθλιπτικών, σταθεροποιητών διάθεσης, Ριταλίν και ηρεμιστικών

Από τότε που υπάρχουν ψυχοφάρμακα, πολλοί νοσηλευόμενοι κόβουν από μόνοι τους τα φάρμακά τους. Μπορούμε να υποθέσουμε σε πόσους απ’ αυτούς εμφανίζεται, μόνο και μόνο γι’ αυτό, μια «υποτροπή», που τους οδηγεί φυσικά σε μια νέα αναγκαστική λήψη ψυχοφαρμάκων. Είμαι σίγουρος ότι πολλές τέτοιες προσπάθειες θα στέφονταν με επιτυχία, αν οι ενδιαφερόμενοι και οι οικογένειές τους γνώριζαν τα πιθανά προβλήματα και είχαν μια εικόνα για το τι πρέπει να κάνουν, ώστε να μην οδηγηθούν στην υποτροπή. Οι επαγγελματίες του χώρου της ψυχικής υγείας, με ελάχιστες εξαιρέσεις, δεν σκέφτονται σχεδόν καθόλου πώς να υποστηρίξουν τους πελάτες τους, όταν αυτοί αποφασίσουν να κόψουν τα φάρμακα. Ωστόσο, το να γυρίζουμε την πλάτη σ’ αυτούς τους ανθρώπους και να τους αφήνουμε ν’ αντιμετωπίσουν μόνοι το πρόβλημά τους, δείχνει χαμηλού επιπέδου συναίσθηση ευθύνης.

Έχουμε στα χέρια μας ένα βιβλίο με ιστορίες. Ιστορίες ανθρώπων. Αυτές οι ιστορίες υπερβαίνουν σε δύναμη χιλιάδες επιστημονικά ή ψευδοεπιστημονικά κείμενα πάνω στο θέμα των ψυχοφαρμάκων, για έναν απλό λόγο: είναι ιστορίες ανθρώπων, γραμμένες απ’ αυτούς που τις έζησαν και τις έκαναν ζωές τους.

«Βγαίνοντας από τα ψυχοφάρμακα» οι άνθρωποι αυτοί βγάζουν από μια σειρά ψευδαισθησιακών κατασκευών και βολικών άλλοθι όλους εμάς: τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας, τα μέλη των οικογενειών τους, την ευρύτερη κοινωνία. Αυτές οι κατασκευές-άλλοθι έχουν ονόματα κοινά, συνηθισμένα, που χρησιμοποιούνται δίχως περίσκεψη σε όλους τους χώρους που κάνουν πράξη την ψυχοκοινωνική φροντίδα, λιγότερο ή περισσότερο ψυχιατρικά χρωματισμένους: το ανίατο της ψυχικής νόσου, η ανάγκη ισοβιότητας της χρήσης ψυχοφαρμάκων, η πεποίθηση ότι όποιος παίρνει τα φάρμακά του «είναι καλά» και «ξαναρρωσταίνει, αν τα κόψει», η βεβαιότητα ότι τα ψυχοφάρμακα είναι μονόδρομος μετά την εμφάνιση μιας ψυχικής κρίσης. Οι ιστορίες αυτές λένε καινούργια πράγματα και αυτό όχι από τη σκοπιά μιας ακαδημαϊκής αντιψυχιατρικής κριτικής, αλλά πιστοποιώντας με το παράδειγμά τους το εφικτό εναλλακτικών πρακτικών. Οι εμπειρίες που περιγράφονται δίνουν εύλογες και συνταρακτικές απαντήσεις σε κοινότοπα ερωτήματα που κυκλοφορούν στη συζήτηση περί «ψυχικής αρρώστιας», όπως το γιατί οι ψυχιατρικοί ασθενείς δεν θέλουν τα φάρμακά τους, γιατί αγωνίζονται με τέτοιο πάθος να απαλλαγούν απ’ αυτά, γιατί αυτοκτονούν υπό την επήρειά τους, γιατί εκφράζουν τέτοια απόγνωση στη συνάντηση με το επίσημο σύστημα ψυχικής υγείας. Οι απαντήσεις αυτές δεν αναπαράγουν το μοντέλο της νόσου, αλλά το ανατρέπουν στη ρίζα του: οι ψυχιατρικοί ασθενείς, μας λένε οι άνθρωποι που γράφουν, τουλάχιστον αυτοί που θέλουν να κόψουν ή αρνούνται να πάρουν ψυχοφάρμακα, δεν κάνουν ό,τι κάνουν, δεν λένε ό,τι λένε, γιατί είναι άρρωστοι, αλλά γιατί ακριβώς δεν είναι. Σταματούν τα συνταγογραφημένα ψυχοφάρμακα, γιατί νιώθουν μέσα απ’ αυτά να χάνουν τον εαυτό τους και όχι να τον βρίσκουν. Αγωνίζονται να απαλλαγούν απ’ αυτά, γιατί αισθάνονται υπό την επήρειά τους να χάνει το νόημά του το υπόλοιπο της ζωής που τους απέμεινε μετά την ψυχιατρική παρέμβαση. Αυτοκτονούν, για να γλιτώσουν από το βασανιστήριο μιας διαρκούς και αμέτοχης ζωής σε κατάσταση σωματικού ράκους. Απελπίζονται, και γίνονται επιθετικοί ή αποσύρονται από την επικοινωνία, γιατί το σύστημα ψυχικής υγείας και η κοινωνία, όλοι εμείς, δεν τους ακούμε και δεν τους παίρνουμε σοβαρά, όταν προσπαθούν να μας επικοινωνήσουν αυτές τις αλήθειες. Είναι έτσι κι αλλιώς ακυρωμένοι από τη στιγμή της διάγνωσης και μετά, σαν εξουδετερωμένοι μέσα από μια συμβολική κίνηση συλλογικής συνεργίας όλων ημών.

Το βιβλίο αυτό έχει μια σειρά από ιδιαιτερότητες, που το καθιστούν μοναδικό στο είδος του.

Περισσότερα στο www.peter-lehmann-publishing.com

Ο ψυχικά άρρωστος ως «θέαμα» στους αθηναϊκούς δρόμους

Η πλήρης μορφή της εργασίας των Πουλάκου-Ρεμπελάκου, Τσιάμη, Παντελεάκου και  Πλουμπίδη βρίσκεται σε μορφή pdf εδώ.

Πηγή: aristotelous17.wordpress.com

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ
HISTORY OF MEDICINE
ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE 2009, 26(4):536-543

………………………………………..
Ε. Πουλάκου-Ρεμπελάκου, Κ. Τσιάμης, Γ. Παντελεάκος, Δ. Πλουμπίδης
1. Ιστορία της Ιατρικής, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών,
2. Α΄ Ψυχιατρική Κλινική, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα
………………………………………..

The mentally ill as a “spectacle” on the streets of Athens
Ο ψυχικά άρρωστος ως «θέαμα»στους αθηναϊκούς δρόμους

Ιστορικές και λογοτεχνικές μαρτυρίες από την πρωτεύουσα στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα

Η ιστορία της Ψυχιατρικής, εκτός από τα επιτεύγματα και τις κατακτήσεις, περιλαμβάνει και μελανές σελίδες, όταν οι περιπλανώμενοι ψυχικά ασθενείς αποτελούσαν την εύκολη ψυχαγωγία των περαστικών και οι έγκλειστοι επιδεικνύονταν ως θέαμα στους επισκέπτες, σύμφωνα με πολλαπλές μαρτυρίες.

Στην Αθήνα του τέλους του 19ου αιώνα, όταν ο αριθμός των ψυχοπαθών διογκώθηκε ακολουθώντας τους ρυθμούς ανάπτυξης του πληθυσμού της πόλης και η ελληνική Ψυχιατρική βρισκόταν στα πρώτα της βήματα, το θέμα αρχίζει να εμφανίζεται στις στήλες των εφημερίδων και στις σελίδες της αστικής πεζογραφίας. Οι δρόμοι της πρωτεύουσας αλλά και μικρότερων αστικών κέντρων αποτελούν συχνά τόπους δημόσιας και ανέξοδης διασκέδασης με ευφάνταστες επινοήσεις σε βάρος των «τρελών» από τους συμπολίτες τους. Οι δημοσιογραφικές και λογοτεχνικές αναφορές μεταφέρουν τις κοινωνικές αντιλήψεις και συμπεριφορές της εποχής εκείνης, επισημαίνοντας την αλλοτινή αντιμετώπιση του διαφορετικού και την έλλειψη ανοχής και αποδοχής του.

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Το θέμα της κακομεταχείρισης των αδύναμων και θυματοποιημένων ατόμων έχει απασχολήσει επανειλημμένα την παγκόσμια λογοτεχνία και εύλογα συμμετέχει και ηελληνική αστική κυρίως πεζογραφία, με συνακόλουθη τη δημοσιογραφία, που αποτελεί συνήθως αξιόπιστο δείκτη των κοινωνικών αντιλήψεων. Σε αρκετά διηγήματα, χρονογραφήματα και μυθιστορήματα ανιχνεύονται σκηνές βασανισμού, χλεύης, ευφάνταστης άσκησης βίας και εξευτελισμών ενός ακίνδυνου «παράφρονος» ή «τρελού» ή όπως αλλιώς προσδιορίζονται οι άστεγοι και περιπλανώμενοι ψυχικά άρρωστοι. Οι αφηγήσεις και οι περιγραφές αυξάνουν στο χρονικό διάστημα πριν ή λίγο μετά από την ίδρυση του πρώτου «Φρενοκομείου» της Αθήνας, του
Δρομοκαΐτειου.

2. Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΔΡΥΣΗ ΤΟΥ ΔΡΟΜΟΚΑΪΤΕΙΟΥ

Την αθηναϊκή κοινωνία της εποχής εκείνης φαίνεται να απασχολεί η περίθαλψη των ψυχικά πασχόντων. Τα εγκαίνια του Ψυχιατρείου ανακουφίζουν αλλά δεν επιλύουν απόλυτα
το πρόβλημα, καθώς μεσολαβούν πέντε χρόνια από τη δωρεά και την τελετή θεμελίωσης μέχρι την έναρξη της λειτουργίας του και η κυβέρνηση αναγκάστηκε να μεταφέρει για νοσηλεία μερικούς ασθενείς στη Μονή Δαφνίου, σύμφωνα με τη γενικευμένη στην Ελλάδα συνήθεια υποδοχής ενός μικρού αριθμού ψυχικά ασθενών σε μοναστήρια και εκκλησίες. Οι κριτικές του τύπου όμως ήταν αυστηρές και θεωρήθηκε ιεροσυλία αφενός ο εγκλεισμός τους και αφετέρου η μετατροπή της ιστορικής μονής σε ψυχιατρικό άσυλο. Την εικόνα αμαύρωναν ακόμη περισσότερο καταγγελίες για βασανιστήρια των τροφίμων, για μεσαιωνικά μαρτύρια, για εφαρμογή βίας και για μεθόδους συνετισμού και θεραπείας, ανορθόδοξες και απομακρυσμένες απ’ όσα πρεσβεύει η Ψυχιατρική. Οι καταγγελίες και οι διαμαρτυρίες ανάγκασαν τον πρωθυπουργό  Τρικούπη να επισκεφθεί αυτοπροσώπως τον τόπο των σιδηροδέσμιων ασθενών και το γεγονός καταγράφηκε στους στίχους αυτούς:

Κι ο Πρωθυπουργός εσχάτως ήτο στο φρενοκομείο…
Εις τα πρωινά μας φύλλα είχε φαίνεται διαβάσει
πως εις των τρελλών την ράχην πέφτει βούρδουλας ντεντίο
κι έσπευσε το πράγμα μόνος να ιδεί και εξετάσει.

Το στίγμα της νόσου καταδιώκει τον οικογενειακό και το φιλικό κύκλο των αρρώστων, ενώ συχνά ισοδυναμεί με θάνατο, αφού οι οικείοι τούς καταδικάζουν στην ανυπαρξία.
Στις αρχές του 20ού αιώνα έγραφε ο δεύτερος Διευθυντής του Δρομοκαϊτείου, ψυχίατροςΜιχαήλ Γιαννήρης, «Εις την χώραν μας, είμεθα ακόμη πολύ μακράν της στιγμής, καθ’ ην η παραφροσύνη θα εθεωρείτο εις τους οφθαλμούς πάντων ως ασθένεια, ως πάσα άλλη...».

Εκτός του πρωθυπουργού όμως, τη Μονή Δαφνίου επισκέφθηκε ο ποιητής Κ. Παλαμάς, ο οποίος κατέγραψε τις εντυπώσεις του σε ένα χρονογράφημα στην εφημερίδα «Μη χάνεσαι», στις 15.7.1883, με το ψευδώνυμο «Ονουλουλού»:

“Δεν πιστεύομεν υπό επιφάνειαν φιλοστοργίας να υποκρύπτεται σκαιόν μυθιστόρημα ραβδοκοπημάτων. Υπάρχουσι βεβαίως αρκούσαι ελλείψεις, αίτινες όλως δεν δύνανται τόσω
να καταλογισθώσιν εις προσωρινόν απομονωτήριον, χρησιμεύον μόνον ως προσωρινός σταθμός μεταβάσεως εις την μέλλουσαν ζωήν των Ηλυσίων του Δρομοκαϊτείου. 

Και ο ποιητής συνεχίζει με μια πιστή περιγραφή των αθηναϊκών δρόμων και των ψυχικά ασθενών που κυκλοφορούν μόνοι, απροστάτευτοι, άστεγοι, χωρίς φροντίδα, αποδίδοντας παραστατικά μια όψη της πρωτεύουσας και των ηθών της:

“[Αι Αθήναι] ενδιαφέρονται διά τους τρελλούς των. Αι Αθήναι τους αγαπώσι τους τρελλούς των. Και απόδειξις πόσον εν αυταίς εδοξάσθη ο Δε Κάστρος,α και πόσοι άλλοι και άλλοι ευδαιμονούσιν. Αι Αθήναι τους θέλουν τους τρελλούς των. Τους θέλουν εις τους περιπάτους, εις το τραπέζι, εις τας βουλάς των. Και έπειτα να μάθουν έξαφνα ότι η Κυβέρνησις τους εξοστράκισεν εις το Δαφνί! Αι Αθήναι χωρίς των τρελλών των είναι ό,τι κυψέλη χωρίς μελισσών.”

Ταυτόχρονα, καταγράφει τα ονόματα των επιφανέστερων και γνωστών γραφικών τύπων της πρωτεύουσας που εξαφανίστηκαν από το κέντρο της πόλης, όπου σύχναζαν προηγουμένως προσελκύοντας το ενδιαφέρον ή ακόμη και τη συμπάθεια των συμπολιτών τους. Η θετική αυτή αύρα που τους περιέβαλε δεν ήταν απαλλαγμένη από οίκτο μαζί με διάθεση για ανέξοδη διασκέδαση λόγω της παρουσίας τους, της εμφάνισής τους και των υπερρεαλιστικών διαλόγων που έχουν την ευκαιρία να δημιουργούν.

Συγχρόνως διεδίδετο ότι ως η πρώτη καταβολή του κεφαλαίου, απήχθησαν εκεί ο πρίγκηψΑθερινόπουλος, ο Πόλεμος, ο ερατεινότατος Παυλάκης, Κώστας ο ρήτορας και άλλοι.  Συγχρόνως και άλλων Κυριών ή Κυρίων η εξ Αθηνών απουσία διήγειρεν υπονοίας… Και αι Αθήναι επιθυμούν να πληροφορηθούν διά τους τρελλούς των.

3. Η ΙΔΡΥΣΗ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ ΨΥΧΙΑΤΡΕΙΟΥ

Από τους στίχους του Γ. Σουρή τον Απρίλιο του 1884 στο «Ρωμηό», την έμμετρη εφημερίδα που εξέδιδε ο ίδιος, μεταφέρεται αντιπροσωπευτικά η κοινή γνώμη της εποχής και τα θέματα που την απασχολούν. Η ίδρυση του πρώτου Ψυχιατρείου, του Δρομοκαΐτειου, θεωρήθηκε σημαντικό
γεγονός και η ατμόσφαιρα της εποχής αποδόθηκε με ποιητική διάθεση:

Ω μέγα ευεργέτημα των ευεργετημάτων
ω μόνον οικοδόμημα των οικοδομημάτων.
Θέλει λαμπρόν Μαυσώλειον αυτός ο Κληροδότης
παιάνας και αποθέωσιν εις τρίτους ουρανούς!
Ευρέθη μεσ’ στους Χιώτηδες με γνώση κ’ ένας Χιώτης
Και εσκέφθη ο μεγάλος του και πρακτικός του νους
πως μέσα στην Ελλάδα μας που πλημμυρούν τα φώτα
Φρενοκομείον έπρεπε να γίνει πρώτα-πρώτα.

Η έλλειψη ψυχιατρείων στην πρωτεύουσα αλλά και στη χώρα ολόκληρη ήταν ενδεικτική του τρόπου αντιμετώπισης της ψυχικής νόσου μέχρι τότε, ενώ η λειτουργία ενός και μοναδικού δεν έλυσε οριστικά το πρόβλημα. Ο ίδιος ποιητής επανέρχεται τον Αύγουστο του 1884, μεταφέροντας και πάλι τις αντιλήψεις που επικρατούσαν στην αθηναϊκή κοινωνία της περιόδου αυτής και εκφράζει την ευχή να ιδρυθούν και άλλα ψυχιατρικά ιδρύματα.

Ευχόμεθα μετ’ ου πολύ και δεύτερον να γίνει και εν ανάγκη μάλιστα να κτίσωμεν και τρίτον,
γιατ’ είναι μονοπώλιον και η παραφροσύνη εδώ στη χώρα των Μουσών, στη χώρα των χαρίτων.

Η λειτουργία του Δρομοκαΐτειου Θεραπευτηρίου έχει αφετηρία την 1.10.1887 και αυτή η ημερομηνία αποτελεί το ορόσημο για την ιστορία της Ψυχιατρικής στην Ελλάδα και το όνομα του πρώτου ψυχιατρείου συμβαδίζει με την πορεία της. Ο δεύτερος Διευθυντής του Μιχαήλ Γιαννήρης επισημαίνει ότι το ίδρυμα αυτό απέκτησε σύντομα καλή φήμη και συνεπώς την έγκριση και την αποδοχή όλων των κοινωνικών στρωμάτων: «…πρόσωπα που ευρίσκονται εις την κορυφήν της πυραμίδος της ελληνικής κοινωνίας εκδήλωναν την εμπιστοσύνην και την εκτίμησίν των εις το ίδρυμα… όπως το να προσφεύγουν εις τις υπηρεσίες του όταν στενοί συγγενείς τους είχαν ανάγκη ψυχιατρικής νοσηλείας».

Είναι ενδεικτικά τα ονόματα των λογοτεχνών που νοσηλεύτηκαν κατά καιρούς στο Θεραπευτήριο: Γεώργιος Βιζυηνός, Ρώμος Φιλύρας, Αρίστος Καμπάνης, Μιχαήλ Μητσάκης, Γεράσιμος Βώκος και μερικά από τα έργα τους έχουν δημιουργηθεί κατά τη
διάρκεια του εγκλεισμού τους, σε περιόδους πνευματικής διαύγειας. Η κριτικός της νεοελληνικής λογοτεχνίας Λ. Τσιριμώκου μνημονεύει τη μακρόχρονη αντοχή των περισσοτέρων στα Ελληνικά Γράμματα, παρά την ψυχική τους νόσο και σχολιάζει ότι επιπόλαιοι συσχετισμοί βίου
και έργου περιθωριοποίησαν επί μακρόν το Μητσάκη στην περιοχή της «συμπαθούς γραφικότητας» ή της «ιδιάζουσας περίπτωσης», περιοχή στην οποία καθηλώθηκε επίσης επί
μακρόν ο Βιζυηνός και από την οποία επείγει να εξέλθει και ο Φιλύρας.

4. ΣΤΟΥΣ ΔΡΟΜΟΥΣ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ

Αντίθετα, ζοφερή απεικονίζεται η εκτός ιδρύματος κατάσταση των ψυχοπαθών, όπως την καταγράφει σε μια διάλεξή του στον «Παρνασσό» ο παθολόγος του Δρομοκαΐτειου Γρηγόριος Λευκαδίτης:

Θα καλέσω το ακροατήριον, να με ακολουθήσει εις μίαν νοεράν ξενάγησιν ανά την πόλιν και την ύπαιθρον. Εκείθεν του ψυχιατρείου ασφαλώς θα ενημερωθεί και δη πληρέστατα επί της οφθαλμοφανούς διαφοράς. Ας ξεκινήσωμεν. Συνήθης είναι η περίπτωσις μιας κατηγορίας ατυχών πλασμάτων, τα οποία, ένεκεν αυτής ταύτης της, επικτήτου ή της συγγενούς,
παθήσεώς των, γίνονται το αντικείμενον ακαταπαύστων εμπαιγμών και διακωμωδήσεως αδυσωπήτου, αποβαίνοντα το όργανον ψυχαγωγίας θλιβεράς διά την ανοικτίρμονα μαρίδαν
του πεζοδρομίου.

Το Δρομοκαΐτειο, περίπου έως τη δεκαετία του 1920, δέχθηκε ασθενείς οι οποίοι, στην πλειοψηφία τους, μπορούσαν να καταβάλλουν νοσήλιο, καθώς και το Αιγινήτειο,
που λειτούργησε από το 1904, ως έδρα της Ψυχιατρικής Κλινικής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Ένας μικρός αριθμός περιπλανώμενων και πενήτων ψυχοπαθών παρέμεναν στα υπόγεια αστυνομικών τμημάτων, ενώ το άσυλο του Μοσχάτου, πρόδρομος του Δημόσιου Ψυχιατρείου Αθηνών, ιδρύθηκε το 1911–1912 για να δεχθεί αυτή την κατηγορία ασθενών.

Είναι ευνόητο, λοιπόν, ότι οι δρόμοι της Αθήνας είχαν ως μόνιμο θέαμα ορισμένους άστεγους και περιπλανώμενους ασθενείς. Οι χρονογράφοι και οι λογοτέχνες της πρωτεύουσας έχουν προσωπικές εμπειρίες από τη στάση των συμπολιτών τους, που συχνά διασκεδάζουν την πλήξη τους με την «παράσταση» του άτυχου ψυχασθενούς ή προκαλούν τις αντιδράσεις του με κοροϊδίες, πειράγματα, κτυπήματα, σπρωξιές και κάθε είδους κακομεταχείριση, κατάβρεγμα,
πέταγμα αυγών, λαχανικών, χωμάτων, ακαθαρσιών και οτιδήποτε άλλο υπαγορεύει μια ευφάνταστη ομήγυρη, τα μέλη της οποίας συναγωνίζονται σε εφευρετικότητα δοκιμασιών.

Στα κείμενα των δημοσιογράφων και των πεζογράφων παρελαύνουν διάφοροι γραφικοί και ακίνδυνοι τύποι, προκλητικοί όμως για τα ένστικτα του όχλου: ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Μιχαήλ Μητσάκης, όταν χάνει τα λογικά του και, παρά τις κατά καιρούς νοσηλείες του στο Φρενοκομείο Κέρκυρας και στο Δρομοκαΐτειο, ζει για μεγάλο χρονικό διάστημα στους δρόμους. Η μαρτυρία του εκδότη της εφημερίδας «Ο Νουμάς» Δημήτρη Ταγκόπουλου είναι συγκλονιστική:

Ανέβαινα βράδυ προς το Σύνταγμα, όταν έξω από του Ζαχαράτου βλέπω τον Μητσάκη και κάτι λούστρους που τον εσταύρωναν. Ο Μητσάκης αγριεμένος έλεγε λόγια ασυνάρτητα, έβγαζε κραυγές άναρθρες, και μ’ ένα μικρό μπαστουνάκι που κρατούσε, προσπαθούσε να αμυνθεί. Επήγα κατ’ επάνω τους. Πριν τους φτάσω, μ’ επλησίασε ο Μητσάκης. Και με ύφος παρακλητικό, −Κύριε, μου είπε. Σώστε με απ’ αυτούς τους κάφρους.

Πριν όμως ο ευφυής Μητσάκης εμφανίσει κρίσεις βίας εναντίον όσων τον αμφισβητούσαν και πριν αρχίσει να βλέπει παντού εχθρούς που τον καταδιώκουν, είχε ασχοληθεί με το θέμα της διαπόμπευσης των ψυχικά ασθενών στα διηγήματά του «Εις τον οίκον των τρελλών», «Παράφρων»και «Τρελλός». Στο πρώτο από αυτά, με αφετηρία τη δημοσιογραφική του επίσκεψη στο Φρενοκομείο Κέρκυρας, καταδύεται στον κόσμο των παιδικών του αναμνήσεων
και ζωντανεύει την ιστορία του «τρελού» της Σπάρτης. Τον θυμόταν να περιφέρεται χειμώνα-καλοκαίρι και να αναπαύεται έξω από τα καταστήματα της αγοράς ή στην είσοδο κάποιου αχυρώνα, να μονολογεί, να γρονθοκοπεί αφανείς εχθρούς ή να τρέπεται σε φυγή, να τραγουδάει
ακατάληπτους στίχους ή να ξεσπάει σε λυγμούς. Ωστόσο, ο συγγραφέας εστιάζει στο θέμα της κακομεταχείρισής του από τον πληθυσμό της πόλης και μάλιστα εξειδικεύει το είδος του βασανιστηρίου ανάλογα με την ηλικιακή ομάδα των δημίων του: Τα παιδιά του δημοτικού σχολείου ξεφώνιζαν πίσω του τραβώντας τα σκισμένα του ρούχα ή τον λιθοβολούσαν. Οι μαθητές του γυμνασίου τον κτυπούσαν, τον κυλούσαν στη λάσπη ή στη σκόνη και του έδιναν τσιγάρα που περιείχαν πυρίτιδα για να γελάσουν βλέποντας να φλέγονται οι τρίχες της γενειάδας του. Τον έφερναν δεμένο σε κεντρικά σημεία, όπου υπήρχε φιλοθεάμον κοινό για να
τον εκτελέσουν εικονικά προς τέρψιν των περιϊσταμένων και αναπλήρωσιν άλλης δημοσίας διασκεδάσεως. Αν έλειπεν αυτός θα ήτο αδύνατον να διέρχωνται ευαρέστως τας μακράς
αέργους ώρας των οι κάτοικοι.

Ο Μητσάκης στηλιτεύει τη συμπεριφορά των «λογικών», ευαισθητοποιημένος πρόωρα, σχεδόν προφητικά, αφού και ο ίδιος θα ακολουθήσει την τραγική μοίρα αυτών των πλασμάτων στην ηλικία των 33 ετών. Θα ζήσει αυτά που περιγράφει και θα έχει το άδοξο και οικτρό τέλος των
περισσοτέρων ψυχικά άρρωστων, όπου ο βιολογικός του θάνατος θα επιβεβαιώσει τον κοινωνικό. Η σύντομος αύτη βιογραφία του ταλαιπώρου τούτου θα ηδύνατο να θεωρηθεί ως κοινή των εν Ελλάδι φρενοβλαβών. Την οικτράν ταύτην ζωήν διανύουν και εις το άθλιον τέλος
του καταλήγουν όλοι σχεδόν όσοι έχουν το ατύχημα να περιπέσουν εις το πάθημά του… [Ο παράφρων] σύρεται εις τας οδούς, βασανίζεται παντοιοτρόπως υπό των φρονίμων, λιμώττει, γυμνητεύει, παγώνει υπό τον άνεμον, ψήνεται υπό τον ήλιον, αποκτηνούται ή αποθηριούται και τελειώνει εκ συμβεβηκότος τινός ελεεινώς τας πολυπαθείς του ημέρας στερών τους συμπολίτας του, οίτινες τότε μόνον ενθυμούνται να τον λυπηθώσι, του αθύρματος και της διασκεδάσεως αυτών. Διότι η συμφορά αύτη, η φοβερωτέρα όλων όσας δύναται να πάθει τις και ήτις έπρεπε μάλλον οιασδήποτε άλλης να ελκύει τον οίκτον, ως επί το πλείστον κινεί κατά προτίμησιν μάλλον πάσης άλλης τον γέλωτα και την φαιδρότητα.
Ο συγγραφέας επανέρχεται στο προσφιλές του θέμα στο διήγημά του «Παράφρων» μεταφέροντας τη δράση στην Αθήνα και ειδικά στην πλατεία Κολωνακίου, όπου συχνάζει
ο ήρωάς του με κουρελιασμένη στρατιωτική στολή, καθώς η πάθησή του χαρακτηρίζεται ως «στρατιωτική μανία». Περιγράφει με τα μελανότερα χρώματα τη γνωστή πλατεία, το ανώμαλο έδαφος, τις πέτρες, τη σκόνη και τη λάσπη, την οικτρή κατάσταση του οδοστρώματος και τη δυσκολία διέλευσης τις νύχτες με τον ελλιπέστατο φωτισμό και τα ποικίλα εμπόδια (θέμα που επαναλαμβάνεται στις ζοφερές καταγραφές και άλλων πεζογράφων της εποχής: Βώκου,
Ροΐδη, Κονδυλάκη, Σπανδωνή):

Αποπειρώμενος να διέλθεις αυτήν νύκτα πρέπει να θεωρήσεις σεαυτόν ως όλως εξαιρέτως ευνοηθέντα υπό της μοίρας και υπ’ αγνώστου θαυματουργού θεότητος ποδηγετηθέντα
χωρίς να το εννοήσεις αν κατορθώσεις να διαπεραιωθείς εκτός του χώρου αυτού, χωρίς να αισθανθείς την ανάγκην να διευθυνθείς αμέσως σύρων τα υπολειφθησόμενα τυχόν
ακόμη σώα εκ των τεσσάρων άκρων σου κατ’ ευθείαν προς το χειρουργικόν τμήμα του Δημοτικού Νοσοκομείου. Εκεί περιφέρεται ο «παράφρων» που όλοι τον χαιρετούν, τον πειράζουν, αισθάνονται πιθανώς ιδιαιτέραν ηδονήν προκαλούντες αυτόν εις συνδιάλεξιν, εις διήγησιν, και μάλιστα εις έξαψιν, ενώ και η παραμικροτέρα λέξις του εγείρει κύματα κτηνώδους ευφροσύνης παρά τω όχλω, τω ανακινουμένω εντός των πέριξ καταστημάτων ή διαβαίνοντι.

Όπως αποκαλύπτεται, η γενεσιουργός αιτία του ψυχικού του νοσήματος υπήρξε η κατάταξή του στο στράτευμα και η άμεση αποστολή του στο μέτωπο. Η πρώτη επαφή του με τις εχθροπραξίες τον έτρεψε σε φυγή και έκτοτε, σβήνοντας τα γεγονότα, τα αντικατέστησε με φανταστικές περιπέτειες ανδραγαθίας επινοώντας και ανύπαρκτα τραύματα. Οι περαστικοί και οι εργαζόμενοι
στα γύρω καταστήματα διασκεδάζουν καθώς τον καλούν κοροϊδευτικά για κέρασμα και ανταμείβουν την ευπιστία του με κτυπήματα. Την εικόνα συμπληρώνει επεισόδιο με διερχόμενο σοβαροφανή λοχία, που στη φορτική αίτηση του «παράφρονα» για ελεημοσύνη απαντάει με τόσο ισχυρό ράπισμα που τον ρίχνει στη λάσπη, ενώ η ενορχηστρωμένη αντίδραση του περίγυρου είναι χλεύη και γέλια, τα οποία ενισχύονται από σκόπιμη κλωτσιά τη στιγμή που το θύμα προσπαθούσε να σηκωθεί.

Η επόμενη σκηνή διαπόμπευσης και κακομεταχείρισης ψυχικά άρρωστου προέρχεται από το μυθιστόρημα του Ιωάννη Κονδυλάκη «Οι άθλιοι των Αθηνών», γραμμένο το 1894, όπου επιχειρείται μια χαρτογράφηση του υπόκοσμου της πρωτεύουσας αλλά ταυτόχρονα και –θέμα προσφιλέστατο στους Αθηναιογράφους– των δρόμων της. Σε ένα κεντρικό σταυροδρόμι της πόλης, στα Χαυτεία –διασταύρωση των οδών Σταδίου και Αιόλου– ο ήρωας του έργου, που μόλις έχει επιστρέψει από το εξωτερικό, παρατηρεί πλήθος θορυβούν και αρχικά νομίζει ότι πρόκειται για όμιλο μετημφιεσμένων αλλά πλησιάζοντας αντιλαμβάνεται ότι οι άνθρωποι εκείνοι διασκέδαζον, ως συνήθως γίνεται, βασανίζοντες έναν ρακενδύτην, παράφρονα κατά πάσαν πιθανότητα, όστις εχειρονόμει και εκραύγαζε μανιωδώς. Ο συγγραφέας προσφέρει στους αναγνώστες του τη γνώριμη μορφή του «τρελού» με τα κουρελιασμένα ρούχα, το τσαλακωμένο και ρυπαρό καπέλο, τα μακριά και ακατάστατα μαλλιά και τις απτές αποδείξεις της κακομεταχείρισης: Επί του μετώπου έφερε κυανούν μώλωπα και διαφόρους εκδοράς και εξελκώσεις βδελυράς εις διάφορα μέρη του προσώπου.

Ο όχλος ανενόχλητος από την παρουσία αστυνομικών κλητήρων, εκπροσώπων του νόμου, κτυπά στο κεφάλι, δίνει χαστούκια και πετά ψηλά το καπέλο του «τρελού», ενώ νεαρός αμαξηλάτης τον σπρώχνει να κυλιστεί στη λάσπη.

Ενώ δε προσεπάθει να ανεγερθεί, εις υπηρέτης καφενείου σπεύσας εκένωσεν επ’ αυτού ολόκληρον τενεκέν νερού. Τότε πλέον εξεκαρδίσθηκαν γελώντες όλοι οι θεαταί.

Ο παρατηρητής-ήρωας του μυθιστορήματος, με πρόσφατες τις εντυπώσεις από άλλες, περισσότερο πολιτισμένες χώρες, αγανακτεί με όσα διαδραματίζονται μπροστά του
και απευθύνεται στα όργανα της τάξης για να πάρει τηναπάντηση:

− Και τι με μέλει ’μένα; Μήπως μ’ έβαλαν να φυλάω τους μουρλούς; Αυτός τα θέλει και τα παθαίνει…

Εγένετο νέα έκρηξις γελώτων θορυβωδεστέρων. Ενώ προσεπάθει να εγερθεί βλασφημών, του έρριψαν φούκτα αλεύρου, όπως δε ήτο κάθιδρος, μετεμορφώθη εις πουδραρισμένον παλιάτσον.
Τη στιγμή εκείνη πλησιάζει άλλος όμιλος μεταμφιεσμένων, αυτή τη φορά που επιχειρεί να τον προσεταιριστεί για να διαποικιλθεί το θέαμα. Το θύμα σκίζει τη μάσκα ενός από αυτούς και τον κτυπάει αλλά η ομάδα ανταποδίδει με τόκο τα κτυπήματα και το μαρτύριο θα μπορούσε να
συνεχιστεί για πολύ ακόμη, αν οι αστυνομικοί κλητήρες δεν θεωρούσαν κατάλληλη τη στιγμή για επέμβαση και τερματισμό της διασκέδασης. Η ομήγυρις διαμαρτύρεται και το όργανο της τάξης βέβαιο ότι συντελεί εις την γενικήν θυμηδίαν, κατήνεγκε δυνατούς κολάφους εις τον αυχένα του
αθλίου παράφρονος.

Ο Κονδυλάκης στο πολυσέλιδο αυτό μυθιστόρημα σχολιάζει, παρατηρεί, σημειώνει, καταγράφει
και συχνά καταγγέλλει εκείνα που αμαυρώνουν την Αθήνα και τους παντοειδείς «αθλίους» της, αλλά κυρίως ασχολείται με το θέμα της προστασίας –ή της έλλειψής της– των ανυπεράσπιστων (βρεφών, νεανίδων, άρρωστων ψυχικά) στις απάνθρωπες συνθήκες της πρωτεύουσας. Στις σελίδες του περιλαμβάνει μια μοναδική σκηνή παιδικής κακοποίησης ενός ανήλικου λούστρου που οι δικοί του τον έχουν πουλήσει σε ένα αφεντικό που εκμεταλλεύεται την εργασία του και, στην απόπειρα να ξεφύγει, τον δέρνει μέσ’ στη μέση του δρόμου και τον στέλνει ημιθανή στο νοσοκομείο, χωρίς να τολμήσει κανένας περαστικός να επέμβει και να τον σώσει από το δήμιό του.15 Με τη σειρά τους, αρκετοί κριτικοί της νεοελληνικής λογοτεχνίας επισημαίνουν αυτή
την όψη των αθηναϊκών δρόμων με τον πανίσχυρο όχλο εναντίον κάθε ανυπεράσπιστου πλάσματος. Σε εργασία με θέμα τους συλλογικούς φόβους, η Ζ. Σαλίμπα αναφέρεται στην περίπτωση του ανθρωπομαζώματος ή δουλεμπορίου των παιδιών που «ενοικίαζαν» ή «πωλούσαν» οι άπορες οικογένειες, σωματεμπόριο που επειδή ακριβώς διαδραματίζεται σε δημόσιους χώρους και είναι ορατή από όλους η κακομεταχείριση αυτών των παιδιών-σκλάβων, περιγράφεται και καταγγέλλεται.

Στο έργο της «Η ζωή εν τη πρωτευούση» η Γ. Γκότση αναφέρεται στο Μ. Μητσάκη και στην ικανότητά του με τις περιγραφές του να στρέφει το φακό και να φωτίζει εκφάνσεις της ζωής στην πόλη, όπως τη βάναυση μεταχείριση ζώων ή ψυχικά άρρωστων, που περιέχουν οι «Αθηναϊκές σελίδες» του. Επιπλέον, η κριτικός υποστηρίζει ότι η οικτρή παράσταση του βασανισμού
αθώων θυμάτων αποκαλύπτει την επιθυμία για κυριαρχία που ενυπάρχει τόσο σε αυτούς που ασκούν τη βία όσο και σε εκείνους που καταναλώνουν το θέαμα. Χαζεύοντας ή διασκεδάζοντας με την άσκηση βίας οι συναθροισμένοι θεατές μετέχουν της αποτρόπαιης ισχύος του θύτη.

Η Λ. Τσιριμώκου στη «Λογοτεχνία της πόλης» επισημαίνει μια κοινωνική διάσταση στο θέαμα των «απροστάτευτων» πλασμάτων του δρόμου, που απειλεί να τα καταπιεί «η χοάνη της αμαρτωλής πόλης». Και συνεχίζει την άποψή της, υποστηρίζοντας ότι οι περιπλανώμενοι στους δρόμους κάτω από το βάρος της αστικής ηθικής μειώνονται δραστικά, επειδή καθιερώνεται η στρατηγική του εγκλεισμού (σχολεία, σωφρονιστήρια, παρθεναγωγεία, οικοτροφεία,
ψυχιατρεία, άσυλα, θεραπευτήρια, ορφανοτροφεία). Η λογοτεχνία της εποχής συχνά προπαγανδίζει το Βρεφοκομείο, το Δρομοκαΐτειο, τη Σχολή Απόρων Παίδων του συλλόγου
«Παρνασσός» και άλλα ευαγή ιδρύματα, για να αναδείξει την αντίθεση κοινωνικής υγείας και παθολογίας, την οποία αντιπροσωπεύουν τα αποτρόπαια ήθη του υποκόσμου των μεγαλουπόλεων και συνεπώς και του αθηναϊκού. Σύμφωνη άποψη εκφράζει και η Μ. Κορασίδου στο έργο της «Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους», ότι δηλαδή για την αστική συνείδηση ο δρόμος αντιπροσώπευε έναν ασταθή και αβέβαιο τόπο που ερχόταν σε αντίθεση με τη γαλήνη και την ηρεμία του σπιτιού.

Γραμμένο λίγες δεκαετίες αργότερα, όταν ήδη λειτουργούν περισσότερα από ένα ψυχιατρεία στη χώρα, ένα σύντομο αφήγημα του πεζογράφου Παύλου Νιρβάνα είναι αφιερωμένο στη μνήμη του «τρελού του Πειραιά», με αφορμή το θάνατο του τελευταίου, τον οποίο ο συγγραφέας πληροφορήθηκε από σχετικό χρονογράφημα. Η φτώχεια και ο ξεπεσμός οδήγησαν τον ήρωα στην παράνοια και αφού επείνασε, εδίψασε και είδε το τελευταίον του κοστούμι να κουρελιάζεται επάνω εις το άθλιον σαρκίον του… ενεφανίσθη εις την αγοράν ως εκατομμυριούχος σκορπίζων δεξιά και αριστερά εκατομμύρια, και δεχόμενος δεξιόθεν και αριστερόθεν σάπια λεμόνια, σάπιες ντομάτες… Η ανία των δρόμων, των καφενέδων και όλων των κέντρων της επαισχύντου αργίας
τον αντίκρυσεν ως ουρανόπεμπτον.

Τα γεγονότα που περιγράφει ο Παύλος Νιρβάνας ευθυγραμμίζονται και σχεδόν ταυτίζονται με εκείνα των προηγούμενων συγγραφέων. Οι περιγραφές τους αναπαράγουν την ίδια σκληρότητα αντιμετώπισης από το ανώνυμο πλήθος. Οι σκηνές που ακολουθούν ελάχιστα διαφοροποιούνται
στη μεθοδολογία της κακομεταχείρισης. Και ο τρελός εσήκωσεν, από την στιγμήν αυτήν, εις τους
σκεβρωμένους του ώμους όλην την βαναυσότητα των γνωστικών. Την εσήκωσεν εις καφέδες χυμένους επάνω στα κολάρα του, εις βρώμικα νερά αδειασμένα επί της κεφαλής του, εις καβαλίνες κολλημένες επί της ξεβαμμένης ρεδιγκότας του –τελευταίου λειψάνου ενός γραφειοκράτου– εις υπολείμματα τεντζερέδων πασαλειμμένων επί του τριχώματός του. Ένας ζωντανός τενεκές σκουπιδιών περιφερόμενος εις τους δρόμους.

5. ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Οι σημερινές αντιλήψεις για τις ψυχικές παθήσεις έχουν επηρεάσει εκτός από τη θεραπευτική μεθοδολογία και την ιατρική αντιμετώπιση, τις κοινωνικές στάσεις και συμπεριφορές καθώς και τη θέση των ασθενών στον οικογενειακό και τον ευρύτερο περίγυρο. Χωρίς να εκλείψει εντελώς το στίγμα της «τρέλας», η βελτίωση στις συνθήκες διαβίωσης των αρρώστων εντός και εκτός νοσηλευτικών ιδρυμάτων είναι σαφής, ενώ η διαφοροποίηση στις θεωρίες παθογένεσης έχει ως αποτέλεσμα την εξίσωση των ψυχικών με τα άλλα νοσήματα. Οι σκηνές που παραστατικά μετέφεραν στα κείμενά τους οι πεζογράφοι του τέλους του 19ου αιώνα και των αρχών του 20ού είναι αντιπροσωπευτικές μιας εποχής πολύ πιο περιορισμένης στα θεάματα και τις διασκεδάσεις,
ώστε να χειρίζεται το ανώνυμο πλήθος τους αδύναμους (ανάπηρους, ψυχικά άρρωστους, παιδιά, αρκούδες και πιθήκους), με σκοπό την ψυχαγωγία.

Η επίδειξη των παραφρόνων αποτελεί παλαιότατη συνήθεια, γράφει ο Michel Foucault,20 και αναφέρει τους «πύργους των τρελών» με κάγκελα στα παράθυρα που επέτρεπαν την παρατήρηση των εγκλείστων από τους περαστικούς. Η συμπεριφορά αυτή προϋποθέτει ότι ο
άνθρωπος-θέαμα θεωρείται, έστω προσωρινά, ως ριζικά διαφορετικός από αυτούς που τον παρατηρούν. Το έθιμο αυτό συνεχίστηκε και στα Ψυχιατρεία Bethlam του Λονδίνου καιBicêtre του Παρισιού, όπου αποτελούσε προσφιλή κυριακάτικη διασκέδαση των επισκεπτών.

Ο Mirabeau στο βιβλίο του Mémoires d’ un voyageur anglais αναφέρει, επιπλέον, ότι οι φύλακες επιδείκνυαν τους τρελούς, όπως τις μαϊμούδες στο πανηγύρι και ότι ορισμένοι δεσμοφύλακες
ήταν ονομαστοί για την ικανότητά τους να τους εκπαιδεύουν σε χορευτικά και ακροβατικά κόλπα με τη χρήση του μαστίγιου. Η καταγγελία αυτής της επίδειξης των ασθενών αποτέλεσε κοινό τόπο της Ψυχιατρικής και μια από τις αιτίες του εγκλεισμού των ασθενών σε ιδρύματα, μακριά
από το βλέμμα των πολλών.

Παλαιά είναι και η περιπλάνηση της τρέλας στους δρόμους μέσα στο κοινωνικό τοπίο, συναντώντας όλο το φάσμα των αντιδράσεων από την κοινότητα, που κυμαίνονται από την αποδοχή μέχρι την απέχθεια και την καταδίωξη.

Ο Foucault στην «Ιστορία της τρέλας στην κλασική εποχή» παραθέτει ένα ποίημα του François Colletet από το «Le Tracas de Paris»

J aperçois dans cette avenue
Un innocent suivi d enfants
Ce pauvre fou, que veut il faire
[Βλέπω σ’ αυτό το μονοπάτι
έναν αθώο να τον ακολουθούν παιδιά
τούτος ο κακόμοιρος τρελός, άραγε τι θέλει να κάνει]

Η πορεία της εξέλιξης προς μια μεταχείριση φιλάνθρωπη και στοργική προς τους ψυχικά ασθενείς, με κατανόηση και ανοχή, γνώρισε εμπόδια και παλινδρομήσεις, φωτεινές αντιλήψεις, σκοταδιστικές απόψεις, αναθεωρήσεις, επαναπροσδιορισμούς. Η χλεύη και η κακοποίηση των
περιπλανώμενων ασθενών στους δρόμους ίσως δεν αποτελεί το χειρότερο βασανιστήριο σε σχέση με τα μαρτύρια και την ψυχική ερημοποίηση των εγκλείστων στα άσυλα, όμως η παρουσία τους στην αστική σκηνή καταγράφηκε πολύ περισσότερο από τους ευαίσθητους παρατηρητές-λογοτέχνες. Στις περιγραφές τους καθρεφτίζουν τη συλλογική συνείδηση της κοινότητας που αντιδρά στη διαφορά και περιχαρακώνεται στην ομοιομορφία της και αυτό όσο περισσότερο είναι κλειστή στις έξωθεν επιδράσεις. Οι αντιδράσεις αυτές πέρασαν από τις βαναυσότητες και την κακομεταχείριση σε ηπιότερες συμπεριφορές και πορεύονται προς κάποιες μορφές ανοχής και σε κάποιες περιπτώσεις αποδοχής.

Η πλήρης μορφή της εργασίας των Πουλάκου-Ρεμπελάκου, Τσιάμη, Παντελεάκου και  Πλουμπίδη βρίσκεται σε μορφή pdf εδώ.

Ο λόγος των αποκλεισμένων

Τόποι Ζωής, Τόποι Ιδεών
Επεισόδιο 7

Με σύμβουλο τον Κώστα Μπαϊρακτάρη, αν. καθ. Ψυχολογίας του Α.Π.Θ., η σειρά αυτή της ΕΤ3 παρακολούθησε το μάθημα «Κοινωνικός Αποκλεισμός» του Τμήματος Ψυχολογίας του Α.Π.Θ, που διδάσκεται από ανθρώπους που υφίστανται τον κοινωνικό αποκλεισμό παρουσιάζοντας το αποτέλεσμα καταγραφής δέκα μηνών των νέων τόπων συνάντησης και κοινών δράσεων.

Δύο ολοκληρωτικοί τόποι αποκλεισμού, τα ψυχιατρεία και οι φυλακές, αποδομούνται από τους ίδιους τους τρόφιμους της Ψυχιατρικής και τους κρατούμενους. Οι ίδιοι θέτουν στην κρίση των φοιτητών τις κυρίαρχες θεωρίες και πρακτικές της Ψυχιατρικής και της Σωφρονιστικής και τα απάνθρωπα αποτυπώματα που αφήνουν στα σώματα και στις ψυχές των πολιτών που εγκλείονται σε φυλακές ή ψυχιατρεία.

Επίσης, πολίτες με αναπηρία μιλούν για τις εφαρμοζόμενες πολιτικές και αποκαλύπτουν τα κενά. Η ζωντάνια και το πάθος με το οποίο αγωνίζονται για βασικά ανθρώπινα δικαιώματα συνθλίβουν την εικόνα που διαχρονικά δημιουργείται για τους ίδιους.

Υπεύθυνος του επεισοδίου είναι ο Κώστας Μπαϊρακτάρης, αναπληρωτής καθηγητής Ψυχολογίας Α.Π.Θ.
Στο «Λόγο των αποκλεισμένων» συμμετέχουν πρώην τρόφιμοι ψυχιατρικής, φοιτητές και φοιτήτριες του τμήματος Ψυχολογίας του Α.Π.Θ, η Ομάδα Δράσης Καλαμαριάς, η Ομάδα Προσβασιμότητας, κρατούμενοι των φυλακών Διαβατών, η Ομάδα Στήριξης των Δικαιωμάτων των Φυλακισμένων «Το κελί».

Παραγωγή:ERT3
Σκηνοθέτης: ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΕΡΑΜΙΔΙΩΤΗΣ
Σενάριο: Γιώργος Κεραμιδιώτης
Διεύθυνση Φωτογραφίας: Ζαν Ζακ Μρεγιέ, Κώστας Κουτσιαμπασάκος, Γιώργος Παπανικολάου
Ηχοληψία: Γιάννης Ανδριόπουλος, Δημήτρης Κεραμιδιώτης
Μοντάζ: Γιάννης Ανδριάς
Διεύθυνση παραγωγής: Ηλιάνα Παυλίδου

"Οι επιζώντες"

Γ. Γιαννόπουλος (Πανελλήνια επιτροπή (πρώην) χρηστών και επιζώντων της ψυχιατρικής): Είμαστε σε μια κοινωνία εχθρική και για την ακρίβεια κάτι χειρότερο από εχθρική, απαξιωτική που δεν μπορείς να βρεις το δίκιο σου...Το περιθώριο πολλές φορές είναι η μόνη λύση και η μόνη διέξοδος... 

Ε. Περβανάκη (Άτομο με ψυχιατρική εμπειρία): Ύστερα από 7 χρόνια, αισθάνομαι ότι με έχουν μεταχειριστεί , με έχουν χρησιμοποιήσει και μένα σαν ένα κομμάτι ενός μοντέλου εμπορικού της εταιρείας φαρμάκων... 

Στο ντοκιμαντέρ "οι επιζώντες" έχουμε την ευκαιρία να ακούσουμε τη φωνή των ατόμων με ψυχιατρική εμπειρία. Μας περιγράφουν όλα όσα έζησαν και όλα όσα τους στιγμάτησαν σε αυτήν τη διαδρομή. Η ασυλιακή εμπειρία, ο εγκλεισμός, η περιθωριοποίηση και η προάσπιση των δικαιωμάτων τους, αποτελούν τα δομικά στοιχεία του λόγου τους.

Πρόκειται για μια ταινία τεκμηρίωσης (ντοκιμαντέρ) του Σταύρου Ψυλλάκη με αφορμή το«Ευρωπαϊκό Συνέδριο κατά των Διακρίσεων και του Στιγματισμού. Για μια ψυχιατρική μεταρρύθμιση προσανατολισμένη στο χρήστη και για το δικαίωμα για εναλλακτικές λύσεις», που υλοποιήθηκε στο πλαίσιο της ομώνυμης πράξης (Ε.Π. "Ανάπτυξη Ανθρώπινου Δυναμικού" 2007 - 2013, Άξονας 14), στη Θεσσαλονίκη, από τις 28 Σεπτεμβρίου έως τη 1 Οκτωβρίου 2010.

Η ευρωπαϊκή αυτή συνάντηση πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με το European Network of (ex) Users and Survivors of Psychiatry (ENUSP) και το Πρόγραμμα Προαγωγής Αυτοβοήθειας και εντάσσεται στην προσπάθεια της υπεράσπισης των ανθρώπινων δικαιωμάτων των (πρώην)χρηστών και επιζώντων της Ψυχιατρικής, καθώς και της αναζήτησης εναλλακτικών μορφών υποστήριξης και βοήθειας. Κύριοι στόχοι της ήταν η προαγωγή της αυτο-οργάνωσης των άμεσα ενδιαφερομένων, η ενδυνάμωση του ελληνικού κινήματος και η διασύνδεση των ατόμων με ψυχιατρική εμπειρία με αντίστοιχες πρωτοβουλίες σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Peter Lehmann: Ο αγωνιστής της τρέλας, επίτιμος διδάκτωρ του ΑΠΘ

O Peter Lehmann βίωσε την εμπειρία της ψυχιατρικής βίας και το στίγμα του τρελού. Αυτή όμως η εμπειρία αποτέλεσε για τον ίδιο την αφορμή για ν’ αντλήσει συμπεράσματα και να ξετυλίξει πρακτικές που δεν βοήθησαν μόνον τον ίδιο, αλλά και χιλιάδες συνανθρώπους του που ήταν θύματα των ίδιων «ψυχιατρικών μεθόδων».

Το 2010, σε δημόσια τελετή ανακηρύχθκε επίτιμος διδάκτωρ του Τμήματος Ψυχολογίας του Α.Π.Θ με αφορμή το Ευρωπαϊκό Συνέδριο ατόμων με ψυχιατρική εμπειρία που θα διεξαχθεί στη Θεσσαλονίκη.

Η πρόταση του Τμήματος Ψυχολογίας

«O Peter Lehmann είναι μια ευρέως αναγνωρισμένη προσωπικότητα, όχι μόνο ως συγγραφέας και εκδότης, αλλά και ως ενεργός πολίτης και συνήγορος χιλιάδων περιθωριοποιημένων ανθρώπων και ατόμων που εξ αιτίας του στιγματισμού τους ως «ψυχικά ασθενείς» υφίστανται παγκοσμίως την παραβίαση των δικαιωμάτων τους εντός και εκτός ψυχιατρικών ιδρυμάτων και υπηρεσιών.

Η συμβολή του, επιστημονικά και ανθρωπιστικά, στην ανάπτυξη των κινημάτων αυτοβοήθειας ατόμων με ψυχιατρική εμπειρία ξεπερνάει τα εθνικά σύνορα της Γερμανίας και εξαπλώνεται σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο. Η συμβουλευτική του δράση, μέσω εθνικών και διεθνών οργανώσεων, σε διεθνείς οργανισμούς με στόχο την αποκατάσταση και υπεράσπιση των δικαιωμάτων κοινωνικά αποκλεισμένων ομάδων αποτελεί σημαντικό στοιχείο αυτής της αναγνωρισιμότητας.

Το επιστημονικό–θεωρητικό του έργο δεν είναι μόνον σε έκταση σημαντικό αλλά θέτει και νέα επιστημολογικά ερωτήματα και ζητήματα αμφισβήτησης υπαρκτών επιστημονικών προσεγγίσεων, ανοίγοντας δρόμους αναθεώρησής τους σε θεωρία και πράξη.

Οι δημοσιεύσεις του γύρω από τις βίαιες πρακτικές, την κατάχρηση των ψυχοφαρμάκων και την αναζήτηση εναλλακτικών στην Ψυχιατρική πρακτικών αποτελούν εργαλεία υποστήριξης, εμπλοκής και αυτοβοήθειας των ίδιων των ενδιαφερομένων. Αποτελούν όμως και για μας τους ειδικούς σημαντικά ερεθίσματα όχι μόνον για μια κριτική στάση απέναντι στις θεωρίες μας, αλλά κυρίως για την αναζήτηση μιας άλλης προσέγγισης και πρακτικής, μιας άλλης δηλαδή συνάντησης με τα άτομα με ψυχιατρική εμπειρία», αναφέρουν τα μέλη της Εισηγητικής Επιτροπής, Κωνσταντίνος Μπαϊρακτάρης, Αναπληρωτής Καθηγητή Κλινικής Ψυχολογίας, Φοίβος Ζαφειρίδης, Ψυχίατρος- Αναπληρωτής Καθηγητής Ψυχολογίας των Εξαρτήσεων και Μαρία Δικαίου, Κοινωνική Ψυχολόγος-Καθηγήτρια Κοινωνικής Ψυχολογίας του Α.Π.Θ.

«Πιστεύουμε ότι η απονομή του τίτλου του επίτιμου διδάκτορα στον Peter Lehmann θα δώσει διεθνώς μια νέα ώθηση στα κινήματα αυτοβοήθειας ατόμων με ψυχιατρική εμπειρία και τον αγώνα τους για την υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Θα δώσει επίσης μία μεγάλη ώθηση και στην υπεράσπιση των δικαιωμάτων ατόμων με ψυχιατρική εμπειρία στην Ελλάδα που ακόμη βρίσκεται στα σπάργανα.

Τέλος, πιστεύουμε ότι η απονομή αυτή, είναι σημαντική και για το ίδιο το Τμήμα Ψυχολογίας του Α.Π.Θ. γιατί με την πράξη αυτή δεν επιβεβαιώνει μόνο εκ νέου το άνοιγμα του προς νέες επιστημονικές προσεγγίσεις, αλλά συνδέει αυτό το άνοιγμα με τη συμβολή στις προσπάθειες ακύρωσης του κοινωνικού αποκλεισμού· με τη συμβολή του στην αναζήτηση και εφαρμογή θωριών και πρακτικών που δεν παραβιάζουν ανθρώπινες αξίες και ανθρώπινα δικαιώματα», υπογραμμίζει η εισηγητική επιτροπή, στην πρόταση της οποίας παρατίθεται το πλουσιότατο επιστημονικό, ανθρωπιστικό και συγγραφικό έργο του Peter Lehmann. Πολλά άρθρα και μελέτες του έχουν μεταφραστεί και στα ελληνικά.

Η ζωή και η δράση του

Ο Peter Lehmann γεννήθηκε το 1950, στο Calw της Γερμανίας. Σπούδασε στο Παιδαγωγικό Πανεπιστήμιο του Βερολίνου, Τμήμα Επιστημών Αγωγής, Κοινωνικής Εργασίας και Κοινωνικής Παιδαγωγικής από όπου αποφοίτησε το 1977 ως διπλωματούχος Κοινωνικός Παιδαγωγός. Τον ίδιο χρόνο βιώνει μια σημαντική διακοπή της βιογραφικής του πορείας που οδηγεί στην ακούσια, χωρίς δικαστική απόφαση, εισαγωγή του σε δημόσιο Ψυχιατρείο στην Γερμανία. Κατά τη διάρκεια του εγκλεισμού του βίωσε μια σειρά από παραβιάσεις της σωματικής του ακεραιότητας, της ανθρώπινης αξιοπρέπειάς του αλλά και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων του. Απαξιωτικές για τα δικαιώματά του εμπειρίες είχε και μετά την έξοδό του από το Ψυχιατρείο όπως υπερβολική χορήγηση ψυχοφαρμάκων, άρνηση πρόσβασης στον ψυχιατρικό του φάκελο κ.λ.π.

Οι προσωπικές αυτές εμπειρίες τον οδήγησαν από το 1979 σε επιστημονικές και ανθρωπιστικές δράσεις κατά της ψυχιατρικής αυθαιρεσίας και στην υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ατόμων με ψυχιατρική εμπειρία τόσο στη Γερμανία όσο και διεθνώς.

Με ιδιαίτερο ζήλο και συνέπεια ασχολήθηκε πρωταγωνιστικά, σε επιστημονικό και πρακτικό επίπεδο, με: την ανάπτυξη της αυτοβοήθειας και αυτο-οργάνωσης ατόμων με ψυχιατρική εμπειρία με έμφαση στην υπεράσπιση των δικαιωμάτων· με την κριτική του παραδοσιακού ψυχιατρικού μοντέλου· με την αντιπαράθεση με την κατασταλτική ιδρυματική ψυχιατρική ενάντια στις διακρίσεις των ατόμων με ψυχιατρική εμπειρία· με την ενημέρωση για την επίδραση και τις αρνητικές παρενέργειες ψυχοφαρμάκων και ηλεκτροσόκ και για τη μείωση των επιπτώσεων κατά την διακοπή των ψυχοφαρμάκων· με τη διεκδίκηση για το δικαίωμα της πρόσβασης στον ψυχιατρικό φάκελο και για τη παροχή ψυχοκοινωνικής υποστήριξης σε περιόδους κρίσης έναντι των βιολογικά κατευθυνόμενων ψυχιατρικών ενεργειών· τέλος, με την ανάπτυξη και υπεράσπιση εναλλακτικών απαντήσεων από αυτές της Ψυχιατρικής.

Ο Peter Lehmann συνεχίζει αδιάλειπτα μέχρι σήμερα τη δράση του για την υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ατόμων με ψυχιατρική εμπειρία τόσο σε θεωρητικό-επιστημονικο όσο και σε ανθρωπιστικό επίπεδο. Επαγγελματικά, ασχολείται ως εκδότης με τον τομέα των εκδόσεων σε αντίστοιχα θέματα, με έδρα το Βερολίνο.

Είναι Ιδρυτικό μέλος και μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της Irren-Offensive, πρώτης αμιγούς οργάνωσης αυτοβοήθειας ατόμων με ψυχιατρική εμπειρία στο Βερολίνο. Επίσης είναι ιδρυτικό μέλος του δικτύου European Network of (ex-)Users and Survivors of Psychiatry αλλά και Ιδρυτικό μέλος του World Network of (ex-)Users and Survivors Psychiatry (WNUSP).

( Ο Peter Lehmann είχε φιλοξενηθεί το Μάιο του 2008 στην εκπομπή ΜΑΥΡΟ-ΑΣΠΡΟ της ΕΡΤ3, με τους Δώρα Αυγέρη και Βασίλη Κεχαγιά). 

Πηγή: http://tvxs.gr